Ông Donald Trump ràng buộc thỏa thuận hạt nhân với Ả Rập Xê Út vào yêu cầu bình thường hóa quan hệ Israel, một điều kiện Riyadh khó lòng chấp nhận.
- Bộ Giáo dục giữ kỳ thi tốt nghiệp THPT dù tỷ lệ đỗ gần tuyệt đối
- Điểm trên 8 vẫn trượt, Nghệ An mở thêm 3.400 chỉ tiêu lớp 10
- Chiếc ba lô theo nữ sinh Luật suốt bốn năm để lớn lên từng ngày
Bản thỏa thuận hạt nhân giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út được ký kết ngày 22/7 (giờ Mỹ) tưởng như đã xong xuôi, nhưng ông Trump lập tức gắn thêm một điều kiện gai góc: Riyadh phải bình thường hóa quan hệ với Israel theo khuôn khổ Hiệp định Abraham. Tính đến hôm qua, phía Ả Rập Xê Út vẫn im lặng, chưa đưa ra bất kỳ phản hồi chính thức nào trước yêu cầu này.
Hiệp định Abraham là văn kiện do chính ông Trump làm trung gian năm 2020, giúp bình thường hóa quan hệ giữa Israel và một số nước Ả Rập. Đối với Riyadh, thỏa thuận hạt nhân mở ra cơ hội giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch trong nước, qua đó có thêm dư địa đẩy mạnh xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt. Nhưng cái giá phải trả – bình thường hóa với Israel – lại là điều Riyadh từ lâu luôn coi là lằn ranh không thể vượt qua nếu thiếu một điều kiện tiên quyết.
Điều kiện đó là một lộ trình rõ ràng cho nhà nước Palestine, thứ mà chính quyền Riyadh nhiều năm qua kiên quyết đặt lên trước mọi cuộc đàm phán bình thường hóa với Tel Aviv. Trong khi đó, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vẫn kiên quyết bác bỏ ý tưởng nhà nước Palestine, lập luận rằng điều này sẽ đe dọa an ninh của Israel. Riêng bất đồng này đã đủ khiến thỏa thuận khó tiến xa.
Ngoài vấn đề Palestine, khoảng cách giữa Riyadh và Tel Aviv còn xuất phát từ cách nhìn khác nhau về toàn bộ trật tự khu vực. TS Ian Bremmer, Chủ tịch Eurasia Group – đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, phân tích rằng Trung Đông – Ả Rập hiện chia thành hai phe rõ rệt, mỗi phe theo đuổi một chiến lược khác nhau với Iran và với chính Israel.
Phe thứ nhất là liên minh các nước dòng Abraham, lấy Israel và UAE làm trụ cột, gắn bó chặt chẽ với Washington và có lúc mở rộng hợp tác quốc phòng, năng lượng, thương mại sang Hy Lạp, Ấn Độ. Phe thứ hai là liên minh Hồi giáo dòng Sunni gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Ả Rập Xê Út, Pakistan, từng có thời điểm bao gồm cả Ai Cập. Sự khác biệt giữa hai phe không chỉ nằm trên giấy: Pakistan từng điều mười ba nghìn binh sĩ cùng nhiều chiến đấu cơ hỗ trợ Ả Rập Xê Út theo hiệp ước phòng thủ chung, còn Israel chủ động đề nghị hỗ trợ UAE phòng không khi nước này bị Iran tấn công.
Dù cùng xem Iran là mối đe dọa, hai phe lại chọn hướng đi trái ngược. Ả Rập Xê Út và các đối tác Hồi giáo muốn vừa răn đe Iran vừa giữ kênh ngoại giao để tiến tới thỏa hiệp, còn Israel và UAE coi Iran là kẻ thù cần đối đầu trực diện. Liên minh Hồi giáo cũng ngày càng đoàn kết phản đối điều mà họ xem là quyền lực không bị kiểm soát của Israel, kéo dài từ Gaza, bờ Tây đến Syria, Li Băng.
Một minh chứng cho hố sâu giữa hai phe xảy ra vào tháng 9/2025, khi Israel tấn công một nhóm đàm phán của Hamas ngay bên trong Qatar mà không vấp phải phản ứng nào từ Mỹ. Sự im lặng đó khiến các nước Hồi giáo lo ngại Israel có thể trở thành thế lực gây bất ổn tương tự Iran, một thế lực mà Washington sẽ không hoặc không thể kiềm chế. Với chồng chất bất đồng như vậy, khả năng Riyadh chấp nhận bình thường hóa với Israel trong thời gian gần gần như bằng không.
Ngay cả khi Ả Rập Xê Út đồng ý, thỏa thuận vẫn phải vượt qua một cửa ải khác ngay tại Washington: sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ, nơi thỏa thuận đang hứng chịu không ít chỉ trích.
Theo nội dung đã ký, Ả Rập Xê Út về lâu dài được phép tự làm giàu uranium để phát triển năng lượng hạt nhân, trong khi phần lớn quốc gia có chương trình hạt nhân dân sự chỉ được nhập khẩu uranium chứ không tự làm giàu. Đặc quyền này, đặt trong một khu vực vốn nhiều biến động, làm dấy lên lo ngại Riyadh có thể tiến tới phát triển vũ khí hạt nhân.
Lo ngại đó có cơ sở từ chính phát ngôn của giới lãnh đạo Ả Rập Xê Út. Năm 2018, trong một cuộc phỏng vấn truyền hình, Thái tử Mohammed bin Salman từng tuyên bố: “Ả Rập Xê Út không muốn sở hữu bất kỳ quả bom hạt nhân nào, nhưng chắc chắn rằng nếu Iran phát triển bom hạt nhân, chúng tôi sẽ làm theo càng sớm càng tốt”.
Nếu Riyadh xúc tiến làm giàu uranium, nhiều bên khác trong khu vực nhiều khả năng cũng sẽ tìm cách đạt năng lực tương tự, khiến cục diện càng thêm khó lường. Israel, vốn đã có bất đồng sâu sắc với Riyadh, chắc chắn không muốn đối phương có bất kỳ cơ hội nào tiến gần vũ khí hạt nhân, nên nhiều khả năng sẽ tìm cách cản trở chương trình này.
Vấn đề còn tác động ngược sang đàm phán Mỹ – Iran, vốn đang bế tắc quanh chương trình hạt nhân của Tehran. Washington yêu cầu tiếp quản toàn bộ nhiên liệu hạt nhân đã làm giàu của Iran, nhưng Tehran bác bỏ với lý do số nhiên liệu này phục vụ mục đích dân sự. Nếu Ả Rập Xê Út được phép tự làm giàu uranium, Iran sẽ có thêm cớ để từ chối điều kiện của Mỹ, khiến đàm phán vốn đã khó khăn càng thêm xa vời.
Trên thực địa, khu vực này chưa hề lắng dịu. Theo CNN, lực lượng Houthi ở Yemen hôm 25/7 thông báo đã tấn công các cơ sở của Ả Rập Xê Út ở bờ biển Đỏ, chỉ một ngày sau khi Ả Rập Xê Út không kích trả đũa việc Houthi tập kích tàu thương mại. Chiến sự Trung Đông vì vậy tiếp tục leo thang với một mặt trận mới giữa Houthi và Ả Rập Xê Út, đúng vào lúc thỏa thuận hạt nhân Mỹ – Ả Rập Xê Út vừa ký còn ngổn ngang điều kiện chưa có lời giải.
Phạm Mai (tổng hợp)
