Cỗ máy Antikythera – thiết bị cơ học cổ đại tinh xảo nhất từng được phát hiện – từ lâu đã là một bí ẩn khiến giới khoa học phải đau đầu. Dù được chế tạo cách đây gần 2.000 năm, cơ chế hoạt động chính xác của nó vẫn chưa được hiểu một cách trọn vẹn. Tuy nhiên, nhờ sự kết hợp giữa phân tích thống kê hiện đại và công nghệ thiên văn học, một trong những bí ẩn lớn nhất xung quanh thiết bị này cuối cùng cũng đã dần được hé lộ: Antikythera hoạt động dựa trên lịch âm hay dương?
Bí ẩn từ đáy biển: Khởi nguồn của cỗ máy Antikythera
Câu chuyện về cỗ máy Antikythera bắt đầu từ năm 1901, khi các nhà khảo cổ khai quật được những mảnh đồng rỉ sét từ một con tàu đắm gần quần đảo Aegean, Hy Lạp. Ban đầu, không ai nghĩ rằng họ vừa phát hiện một trong những thiết bị cơ học phức tạp nhất trong lịch sử nhân loại. Cỗ máy, có kích thước chỉ bằng một hộp giày, chứa ít nhất 30 bánh răng bằng đồng được thiết kế và lắp ráp với độ chính xác cực cao.
Với khả năng mô phỏng chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng, các hành tinh và dự đoán các hiện tượng như nhật thực, nguyệt thực, Antikythera nhanh chóng trở thành biểu tượng của trình độ kỹ thuật Hy Lạp cổ đại. Tuy nhiên, chức năng chính xác và nguyên lý thời gian mà nó dựa vào vẫn là một bí ẩn lớn: nó tính toán dựa theo lịch âm hay dương?
Bí ẩn về chức năng thiên văn siêu việt
Không chỉ là một chiếc máy, Antikythera là hiện thân của tri thức thiên văn học cổ xưa. Người Hy Lạp đã dùng nó để theo dõi chuyển động của các thiên thể, dự đoán chu kỳ Mặt Trăng, nhật thực và nguyệt thực – thậm chí xác định được thời điểm tổ chức Thế vận hội Olympic.
Điểm nổi bật là bộ phận “nhẫn lịch” (calendar ring), nơi ghi dấu chu kỳ thời gian. Nhưng chính nó cũng là nguồn gốc của một bí ẩn kéo dài nhiều thế hệ: bộ nhẫn này đã bị hỏng một phần, và các nhà nghiên cứu chỉ tìm được 6 đoạn còn lại. Câu hỏi đặt ra là: chiếc nhẫn lịch này vốn có bao nhiêu lỗ và nó tuân theo hệ lịch nào?
Bí ẩn từ những chiếc lỗ nhỏ trên “nhẫn lịch”
Vào năm 2020, công nghệ chụp X-quang hiện đại đã tiết lộ những chi tiết chưa từng thấy trước đó: hàng loạt lỗ nhỏ cách đều nhau chạy quanh chu vi của nhẫn lịch. Tuy nhiên, vì nhẫn không còn nguyên vẹn, các nhà khoa học chỉ có thể ước lượng tổng số lỗ rơi vào khoảng từ 347 đến 367 – một phạm vi rộng và chưa đủ rõ ràng để xác định xem nó dựa trên lịch âm (354 ngày) hay dương (365 ngày).
Chính sự mơ hồ này khiến bí ẩn càng thêm khó giải: liệu có thể phục dựng chính xác số lượng lỗ từ các mảnh vỡ hiện còn không?
Giải mã nhờ công nghệ hiện đại
Bước đột phá bất ngờ đến vào mùa đông năm ngoái, khi Giáo sư Graham Woan từ Đại học Glasgow tiếp cận dữ liệu do YouTuber Chris Budiselic thu thập trong quá trình dựng lại mô hình của nhẫn lịch. Sử dụng phương pháp phân tích Bayesian – một kỹ thuật thống kê thường được dùng để xử lý dữ liệu không đầy đủ – ông Woan ước tính số lượng hợp lý nhất của các lỗ là 354 hoặc 355, trùng khớp với số ngày trong năm âm lịch.
Cùng lúc đó, Giáo sư Joseph Bayley – chuyên gia tại Viện Nghiên cứu Lực hấp dẫn của cùng trường đại học – áp dụng một phương pháp hoàn toàn khác: kỹ thuật từng được sử dụng để phát hiện sai số trong sóng hấp dẫn từ va chạm vũ trụ. Phân tích của ông Bayley cũng dẫn đến kết luận tương tự: chiếc nhẫn lịch có 354 hoặc 355 lỗ nằm trên chu vi có bán kính 77,1 mm, với sai số cực nhỏ chỉ 0,028 mm giữa các lỗ.
Độ chính xác này cho thấy người Hy Lạp cổ đại không chỉ có kiến thức thiên văn vượt trội, mà còn sở hữu kỹ thuật chế tác cơ khí cực kỳ tinh vi – một minh chứng rõ ràng cho việc họ có thể đã làm chủ các công cụ đo đạc chính xác đến mức đáng kinh ngạc
Bí ẩn mang vẻ đẹp vượt thời gian
Kết quả nghiên cứu, được công bố trên Horological Journal vào tháng 7 năm 2024, không chỉ giúp xác định rằng Antikythera nhiều khả năng sử dụng lịch âm – vốn phù hợp với niên lịch được người Hy Lạp cổ đại dùng trong quan sát thiên văn – mà còn góp phần nâng cao hiểu biết của nhân loại về trình độ văn minh cổ.
Giáo sư Bayley bày tỏ sự khâm phục: “Độ chính xác của các lỗ yêu cầu một công nghệ đo lường cực kỳ tiên tiến – điều này khiến tôi có một góc nhìn hoàn toàn mới về sự tinh xảo của cỗ máy này.”
Giáo sư Woan thì gọi đây là một “vẻ đẹp thơ mộng”: những công cụ hiện đại mà chúng ta dùng để nghiên cứu vũ trụ hôm nay lại đang giúp giải mã cách mà người xưa quan sát bầu trời gần 2 thiên niên kỷ trước.
Từ một thiết bị chìm dưới đáy biển hơn 2.000 năm trước đến những phân tích lượng tử và vũ trụ học hiện đại, hành trình giải mã bí ẩn Antikythera là sự giao thoa giữa cổ xưa và tương lai – minh chứng cho sức mạnh của tri thức vượt thời gian.
Theo : Epochtimes
