Trương Quả Lão được xem là người nhìn thấy trước sự đảo lộn của đạo đức xã hội. Từ các giai thoại thời Đường, bài viết lý giải hành động này như lời cảnh tỉnh về sự đảo chiều nhân tâm.

• Tết Nguyên đán 2026: Sự đa dạng trong nghi lễ và xu hướng dịch chuyển của hơn một tỷ người
• Trí tuệ y học cổ truyền và bí mật khí và đạo trong cơ thể người
• Uống rượu ngày xuân, nhớ Thề non nước của Tản Đà

Bậc tu Đạo giữa nhân gian và lựa chọn đứng ngoài quyền lực

Trong lịch sử và truyền thuyết Đạo giáo, Trương Quả Lão không phải là nhân vật chỉ tồn tại trong thế giới thần thoại, mà là hình ảnh tiêu biểu của một bậc tu Đạo sống giữa nhân gian nhưng chủ động đứng ngoài quyền lực. Các ghi chép cho thấy ông từng được nhiều hoàng đế nhà Đường triệu kiến, từ Đường Thái Tông, Đường Cao Tông cho đến Võ Tắc Thiên, song hầu hết đều bị ông khước từ.

Việc nhiều lần giả chết để tránh bị ép ra làm quan không phải hành động cực đoan, mà phản ánh thái độ nhất quán của Trương Quả Lão đối với quyền lực thế tục. Trong tư tưởng Đạo giáo, quyền lực gắn liền với danh lợi, mà danh lợi lại dễ khiến con người rời xa Đạo. Với một người tu hành, càng gần quyền lực, nguy cơ đánh mất bản tâm càng lớn. Bởi vậy, việc tránh xa triều chính không phải trốn tránh trách nhiệm xã hội, mà là cách tự bảo toàn con đường tu dưỡng.

Đặt trong bối cảnh xã hội thời Đường – giai đoạn cường thịnh nhưng cũng đầy biến động – lựa chọn ấy càng mang ý nghĩa đặc biệt. Khi triều đình thịnh vượng, quyền lực hấp dẫn; khi xã hội rối ren, quyền lực dễ tha hóa. Trương Quả Lão chọn cách không đứng vào vòng xoáy đó, để giữ cho mình cái nhìn tỉnh táo trước sự hưng suy của nhân thế.

Những thần tích không nhằm phô diễn, mà để khẳng định cảnh giới tinh thần

Các giai thoại liên quan đến Trương Quả Lão tại triều đình Đường Huyền Tông thường được kể với nhiều chi tiết kỳ ảo, như uống rượu độc, nhổ răng rồi mọc lại răng mới, hay gọi đạo đồng từ không trung. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn những câu chuyện này như màn biểu diễn thần thông thì sẽ bỏ qua ý nghĩa cốt lõi mà người xưa muốn gửi gắm.

Trong tư tưởng Đạo giáo, thần tích không phải mục tiêu, mà là hệ quả của quá trình tu luyện nội tâm. Một người đạt đến cảnh giới thân – tâm hòa hợp thì không còn bị vật chất chi phối, cũng không còn sợ hãi trước sinh tử. Việc Trương Quả Lão uống rượu độc rồi tỉnh lại không nhằm chứng minh mình “bất tử”, mà để nhấn mạnh rằng khi con người không còn bị dục vọng và nỗi sợ điều khiển, thì ngoại vật cũng khó làm tổn hại.

Chính vì vậy, các thần tích của Trương Quả Lão luôn xuất hiện trong bối cảnh triều đình – nơi quyền lực và dục vọng tập trung cao độ. Sự đối lập giữa một bên là quyền lực thế tục, một bên là tâm thế siêu thoát, đã làm nổi bật thông điệp: sức mạnh thật sự không nằm ở địa vị, mà ở khả năng làm chủ chính mình.

Lời tiên tri tám chữ và quy luật suy bại của xã hội

Trong “Bát Tiên đắc đạo truyện”, lời tiên tri nổi tiếng của Trương Quả Lão được ghi lại bằng tám chữ: “Nhân tâm khi đảo, thiên đạo phản biến.” Đây không phải lời dự đoán mang tính mê tín, mà là sự khái quát quy luật vận hành của xã hội từ góc nhìn đạo đức.

Theo Trương Quả Lão, ranh giới giữa trật tự và loạn lạc không nằm ở binh đao hay chiến tranh, mà nằm ở lòng người. Khi con người còn giữ được thiện niệm, xã hội dù nghèo khó vẫn ổn định. Ngược lại, khi gian trá, ích kỷ, hối lộ và vô liêm sỉ trở thành điều bình thường, thì dù bề ngoài phồn vinh, xã hội cũng đã bước vào giai đoạn suy thoái.

Ông cho rằng “quỷ thế lăng thiên” không phải do quỷ xâm chiếm thế giới loài người, mà do con người tự đánh mất dương khí của mình. Khi đạo đức suy tàn, con người không còn khác quỷ ở bản chất hành vi. Đây là một cảnh báo sâu sắc, bởi nó chỉ ra rằng đại loạn không đến từ yếu tố bên ngoài, mà được nuôi dưỡng từ bên trong mỗi cá nhân.

Cưỡi lừa ngược: biểu tượng của sự đi sai hướng và lời nhắc quay đầu

Hình ảnh Trương Quả Lão cưỡi lừa ngược là chi tiết khiến hậu thế tò mò nhất. Trong khi mọi người đều cưỡi lừa theo hướng tiến về phía trước, ông lại quay đầu về phía sau. Hành động ấy, xét theo tư duy thông thường, là bất hợp lý. Nhưng chính sự “bất hợp lý” đó lại là thông điệp mà Trương Quả Lão muốn truyền đạt.

Theo ông, con người thường tin rằng mình đang tiến bộ, nhưng thực chất có thể đang đi xa dần khỏi Đạo. Khi xã hội đề cao lợi ích vật chất hơn đạo đức, coi thường liêm sỉ hơn thành tựu, thì phương hướng mà số đông lựa chọn chưa chắc đã là phương hướng đúng. Cưỡi lừa ngược là cách trực quan để nhắc rằng: đôi khi, muốn tìm lại con đường đúng, con người phải dám quay đầu nhìn lại chính mình.

Thông điệp này không chỉ dành cho một thời đại cụ thể, mà vượt qua ranh giới lịch sử. Nó đặt ra câu hỏi cho mỗi cá nhân: ta đang đi theo đám đông, hay đang đi theo giá trị đúng đắn? Khi trả lời được câu hỏi ấy, con người mới thực sự hiểu ý nghĩa của dáng cưỡi lừa ngược nghìn năm trước.

Theo: Báo Nghệ An Mới