Bác sĩ và nhân viên y tế tập trung trước bệnh viện phản đối nợ lương, ảnh minh hoạ (Ảnh: Chụp màn hình/Tổng hợp)
Trong nhiều tháng, bệnh viện Nhân dân Tuy Hóa tại Hắc Long Giang bị tố nợ lương, nợ bảo hiểm và chậm chi trả quyền lợi khiến bác sĩ và nhân viên đồng loạt đình công ngày 20/11.
Cuộc đình công diễn ra ngày 20/11 tại bệnh viện Nhân dân Tuy Hóa. Sự kiện thu hút bác sĩ, y tá và nhân viên hành chính. Họ cho biết bị nợ lương liên tục 5 tháng. Ngoài ra, bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội cũng bị chậm nộp. Các khoa trong viện đều có người tham gia đình công. Một số người mang biểu ngữ phản đối lãnh đạo bệnh viện. Nội dung biểu ngữ tố cáo việc nợ lương và nợ bảo hiểm. Video hiện trường cho thấy sự giận dữ của nhân viên. Một đại diện lao động chia sẻ đây không phải phản ứng bộc phát. Theo họ, các bất công kéo dài nhiều năm nay. Tiền lương bị khất và cắt giảm không lý do rõ ràng. Nhiều nhân viên không được đóng đủ bảo hiểm trong thời gian dài. Khi cảnh sát xuất hiện để giải tán đám đông, nhiều người phản đối mạnh mẽ. Họ cho rằng cảnh sát không nên can thiệp tranh chấp lao động. Một số người kêu gọi hãy để họ có con đường sống.
Nhiều tố cáo nội bộ kéo dài nhiều năm
Theo các nguồn tin, bệnh viện từng nhiều lần đối mặt phản ánh tương tự. Từ tháng 3/2020, nhân viên tố bị nợ lương 3 tháng. Khi ấy, họ vẫn phải trực chống dịch trong điều kiện khó khăn. Đến tháng 7/2023, một nhân viên công khai tố ban lãnh đạo. Người này cho biết bệnh viện không trả đủ lương trong 13 năm. Tiền lương thường bị giảm với lý do không thuyết phục. Họ cũng nói khoản 19 tháng lương hiệu suất chỉ được trả một nửa. Nhân viên tố cáo còn kể lãnh đạo từng xúc phạm cấp dưới. Một phát ngôn gây phẫn nộ là câu “Tiền ở tôi, tôi muốn nợ thì nợ”. Người bị tố cáo cho biết người thân lãnh đạo lại nhận nhiều khoản lương. Một số người nhận đến 4 khoản mỗi tháng. Nhân viên phản ánh gặp áp lực tinh thần nghiêm trọng. Họ từng bị mắng chửi khi xin giải quyết quyền lợi. Người tố cáo nói họ muốn biết tiền của mình đi đâu. Theo họ, bệnh viện vẫn hoạt động và có doanh thu. Bệnh viện Tuy Hóa là bệnh viện công hạng II-A. Tuy nhiên, đơn vị từng bị xử phạt vì sai phạm tài chính. Ngày 30/9/2025, bệnh viện bị phạt hơn 911.500 NDT. Lý do gồm khám quá mức, thu trùng phí và sai quy định bảo hiểm.
Nợ lương ngành y lan rộng và gây lo ngại
Vấn đề nợ lương không còn giới hạn tại Tuy Hóa. Từ đầu năm, nhiều bệnh viện khác cũng gặp tình trạng tương tự. Một số địa điểm gồm bệnh viện Hà Đông tại Lâm Nghi. Danh sách còn có bệnh viện Trung tâm quận Tín Đô tại Hình Đài. Xu hướng này khiến dư luận lo ngại về hệ thống y tế. Trên mạng xã hội, nhiều ý kiến chỉ trích tình trạng kéo dài. Người dân cho rằng nhân viên y tế chịu quá nhiều áp lực. Tuy nhiên, cơ chế kiểm duyệt khiến nhiều người không dám lên tiếng. Những vụ việc bị công khai chỉ là phần nổi của tảng băng. Giới quan sát cảnh báo về nguy cơ thiếu hụt nhân lực y tế. Họ nói môi trường làm việc bất ổn sẽ ảnh hưởng lâu dài. Cuộc đình công ngày 20/11 là tín hiệu cảnh báo nghiêm trọng. Người lao động yêu cầu được trả lương đúng hạn và minh bạch. Họ nhấn mạnh quyền lợi cơ bản phải được đảm bảo đầy đủ.
UAV phun chất lỏng không xác định vào đêm khuya tại nhiều địa điểm trên khắp Trung Quốc đại lục. (Ảnh: Chụp màn hình/Trí thức VN)
Những đêm gần đây, người dân nhiều địa phương liên tục thấy máy bay không người lái bay trên đô thị và phun chất lỏng không xác định xuống khu dân cư khiến lo ngại sức khỏe.
Người dân phản ánh máy bay không người lái xuất hiện ban đêm. Chúng phun chất lỏng xuống đường phố. Khu vực bị ảnh hưởng là khu dân cư. Không phải ruộng đồng hay vùng sản xuất. Điều này khiến cộng đồng đặt nhiều câu hỏi. Chất lỏng được phun là gì. Có phải thuốc trừ cỏ hay thuốc diệt côn trùng. Có thể là dung dịch khử trùng chưa công bố. Thời điểm phun ban đêm càng làm tăng nghi vấn. Người dân lo ngại về rủi ro sức khỏe. Đến nay chưa có lý giải chính thức. Sự im lặng khiến cộng đồng bất an hơn. Nhiều người cho rằng cần công bố mục đích phun. Họ muốn biết lý do thực sự của hoạt động này.
Phản ánh từ nhiều địa phương và lo ngại kéo dài
Từ cuối tháng 1 đến đầu tháng 12, hiện tượng xảy ra tại nhiều nơi. Các địa phương gồm Bắc Kinh và Thượng Hải. Có cả Quảng Đông và Quảng Tây. Người dân Liêu Ninh và Hà Bắc cũng phản ánh. Chiết Giang và Giang Tô ghi nhận tình trạng tương tự. Nhiều người mô tả mùi khét xuất hiện. Không khí có mùi cháy kéo dài sau khi phun. Một số người cảm thấy khó chịu khi hít thở. Tuy nhiên chưa có thông báo chính thức. Sự im lặng làm tăng lo ngại cộng đồng. Nhiều người nhớ lại thời phun thuốc chống dịch. Khi đó thuốc được phun cả trong nhà dân. Nhiều người nghi bị ngộ độc và phải nhập viện. Lo ngại hiện nay vì vậy càng tăng mạnh. Trên mạng xã hội nhiều lời phản ánh xuất hiện. Người dân đặt câu hỏi về loại chất được phun. Một số kể cổ họng rát và ngực tức. Họ mô tả mùi giống đồ nhựa cháy. Nhiều nhà dù đóng kín vẫn ngửi thấy mùi. Đến khi có thông tin minh bạch cộng đồng vẫn hoang mang.
Hiện trường vụ tai nạn (Ảnh: Chụp màn hình/ Người lao động)
Cơ quan điều tra xác định tài xế xe 7 chỗ đi sai phần đường, vi phạm tín hiệu giao thông và dương tính ma túy Amphetamine, gây tai nạn làm 4 người chết, 2 người bị thương.
Tài xế xe 7 chỗ vi phạm hàng loạt quy định, dương tính ma túy
Ngày 11-12, UBND tỉnh Lạng Sơn họp đánh giá nguyên nhân vụ tai nạn giao thông đặc biệt nghiêm trọng xảy ra ngày 26-11-2025 trên Km42+600, Quốc lộ 1, xã Nhân Lý. Vụ việc khiến 4 người tử vong tại chỗ và 2 người bị thương nặng – tất cả đều ngồi trên xe ô tô 7 chỗ.
Theo kết luận của Công an tỉnh Lạng Sơn, tài xế Lại Quang Nhân (SN 1993, trú huyện Thường Tín, Hà Nội) điều khiển xe 19A-483.xx theo hướng Lạng Sơn – Hà Nội không chấp hành hệ thống báo hiệu, đi sai phần đường và đặc biệt dương tính ma túy Amphetamine.
Chiếc xe của Nhân đã đâm trực diện vào xe đầu kéo 98E-000.xx kéo rơ-moóc 98R-013.xx do tài xế P.V.D. điều khiển chạy hướng ngược lại. Cú va chạm mạnh khiến xe 7 chỗ bị biến dạng hoàn toàn, hậu quả làm 4 người tử vong và 2 người bị thương phải đưa đi cấp cứu.
Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và tạm giam tài xế Lại Quang Nhân về hành vi vi phạm quy định khi tham gia giao thông đường bộ. Đồng thời, cơ quan chức năng đang mở rộng điều tra trách nhiệm của lái xe đầu kéo và chủ doanh nghiệp vì phương tiện này được xác định chở quá tải 35%, vi phạm quy định kỹ thuật.
Khắc phục hiện trường và yêu cầu siết chặt quản lý giao thông
Ngay sau vụ tai nạn, tỉnh Lạng Sơn đã huy động lực lượng cứu hộ đưa nạn nhân đi cấp cứu, hỗ trợ gia đình có người tử vong và xử lý hiện trường. Đoạn đường Km42+600 cũng được khảo sát lại để sơn dặm vạch kẻ, bổ sung biển báo, lắp gờ giảm tốc, phát quang tầm nhìn và hạn chế tốc độ 50 km/giờ nhằm giảm nguy cơ tai nạn.
UBND tỉnh yêu cầu các sở, ngành tăng cường quản lý nhà nước về giao thông, ứng dụng công nghệ để phát hiện và xử lý kịp thời các điểm mất an toàn. Lực lượng công an được giao nhiệm vụ tuần tra 24/24, xử lý nghiêm vi phạm tốc độ, nồng độ cồn, ma túy và tải trọng.
Bên cạnh đó, tỉnh cũng nhấn mạnh nhu cầu tuyên truyền pháp luật giao thông, nâng cao ý thức lái xe và kiểm soát chặt người điều khiển phương tiện nhằm ngăn chặn những vi phạm tương tự dẫn đến hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.
Trẻ em không học bằng lý thuyết, chúng học bằng quan sát. Các nghiên cứu tâm lý hiện đại cho thấy trong não trẻ tồn tại một hệ thống đặc biệt gọi là mirror neurons – tế bào phản chiếu, giúp trẻ tự động mô phỏng hành vi của người lớn. Điều này giải thích vì sao trẻ có thể bắt chước chính xác từ giọng nói, cử chỉ, thái độ cho đến những thói quen nhỏ nhất của cha mẹ mà không cần ai dạy. Hình ảnh cha mẹ sống mỗi ngày – cách họ đối xử với nhau, cách họ gấp chăn, đọc sách, xin lỗi hay cảm ơn – trở thành “ngôn ngữ giáo dục không lời”, thấm sâu và mạnh mẽ hơn bất kỳ bài giảng nào.
Khi lời nói và hành động của cha mẹ mâu thuẫn, trẻ luôn chọn hành động để học theo. Một người lớn có thể khuyên con hãy chăm đọc sách, nhưng nếu chính họ ngồi lướt điện thoại hàng giờ, trẻ sẽ ghi nhận mẫu hành vi đó như chuẩn mực thực sự. Trong mắt trẻ, hành động là bằng chứng, còn lời nói chỉ là âm thanh. Sự bất nhất lặp lại lâu ngày khiến trẻ không chỉ mất niềm tin vào những điều cha mẹ dạy, mà còn học theo thói quen “nói một đằng, làm một nẻo” mà chính cha mẹ vô tình truyền lại.
Gia đình vì thế trở thành “không gian lập trình” đầu tiên của mỗi đứa trẻ. Cách cha mẹ ứng xử trước khó khăn sẽ dạy trẻ cách đối mặt với thử thách. Sự ngăn nắp của người lớn giúp trẻ hình thành tính kỷ luật; sự tử
Nghi thức gia đình tạo nên nề nếp – nơi trẻ cảm nhận sự ổn định và yêu thương (Ảnh: Khai mở)
Ba sai lầm lớn khiến cha mẹ “nói mãi mà con không nghe”
Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến lời dạy của cha mẹ không hiệu quả nằm ở cách truyền đạt. Nhiều cha mẹ quen sử dụng mệnh lệnh thay vì làm gương. Trẻ em vốn nhạy cảm với sự áp đặt và thường phản ứng chống đối khi bị buộc phải nghe lời. Ngược lại, khi thấy cha mẹ trực tiếp làm mẫu, trẻ dễ dàng tiếp nhận và thực hiện theo một cách tự nhiên hơn. Đứa trẻ sẽ dọn phòng dễ dàng hơn khi thấy cha mẹ cũng ngăn nắp, hơn là nghe những câu ra lệnh khô cứng.
Sai lầm tiếp theo là dùng giận dữ để sửa sai cho trẻ. Khi cha mẹ nổi nóng, điều trẻ học không phải là “bài học đúng – sai”, mà là cách phản ứng bằng cảm xúc bùng nổ. Trẻ ghi nhớ ánh mắt, giọng nói, thái độ của cha mẹ nhiều hơn là nội dung lời nói. Ngược lại, khi cha mẹ biết kiềm chế, biết nói chuyện bình tĩnh, thậm chí biết xin lỗi khi mình phản ứng quá mức, trẻ học được sự trung thực và khả năng làm chủ cảm xúc – điều mà sách giáo khoa không thể dạy.
Sai lầm thứ ba là phán xét tính cách thay vì chỉnh hành vi. Những câu như “Con lười quá”, “Con chậm chạp quá”, “Con hư lắm” không giúp trẻ tiến bộ mà chỉ làm chúng thu mình và mất tự tin. Điều trẻ cần là cha mẹ mô tả hành vi cụ thể và hướng dẫn từng bước để sửa sai. Khi cha mẹ cùng con thực hành, trẻ vừa học được kỹ năng vừa cảm nhận được sự đồng hành, từ đó tích lũy động lực để thay đổi.
Những hành động nhỏ mỗi ngày có thể thay đổi cả cuộc đời trẻ
Một trong những hình ảnh có sức ảnh hưởng mạnh nhất đối với sự phát triển của trẻ chính là hình ảnh cha mẹ đọc sách. Hình ảnh ấy có sức thuyết phục hơn cả trăm lần la mắng “Con phải học đi!”. Trẻ nhỏ không cần được ép buộc; chúng tự hấp thụ thói quen từ người lớn giống như cây non hướng về phía ánh sáng. Khi cha mẹ dành thời gian đọc mỗi tối, trẻ sẽ coi việc học là một phần tự nhiên của đời sống.
Tương tự, giữ lời hứa là một hành động nhỏ nhưng có tác động rất lớn. Niềm tin của trẻ đối với thế giới bắt đầu từ niềm tin vào cha mẹ. Khi cha mẹ nói và làm đúng, kể cả với những lời hứa rất nhỏ như “Tối nay bố đọc sách cho con 10 phút”, trẻ học được sự nhất quán và trách nhiệm. Trẻ trưởng thành với tâm thế an toàn, tin cậy, và cảm thấy cuộc sống có điểm tựa.
Một hành động khác tạo dấu ấn sâu đậm trong nhân cách trẻ là lối sống tử tế của cha mẹ. Sự tử tế thể hiện trong từng điều rất nhỏ: cách cha mẹ chào hỏi hàng xóm, cảm ơn người bán hàng, nhường đường cho người khác, hay giúp đỡ người yếu thế. Trẻ nhìn thấy tất cả, ghi nhớ tất cả, và dần hình thành một trái tim biết sẻ chia. Một lời cảm ơn chân thành, một hành động giúp người không phô trương – những điều ấy trở thành bài học đạo đức sống động nhất mà trẻ được học mỗi ngày.
Những hành động nhỏ, lặp lại đều đặn, tích lũy thành ảnh hưởng lớn. Chúng âm thầm định hình thói quen, cảm xúc, cách suy nghĩ và cả thế giới nội tâm của trẻ. Và chúng đều bắt đầu từ cha mẹ.
Thái độ của cha mẹ chính là bài học cảm xúc đầu tiên của con (Ảnh: Khai mở)
Bộ 5 nguyên tắc vàng để dạy con bằng chính cuộc đời mình
Nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất là làm trước – nói sau. Trẻ không nghe những bài giảng dài, nhưng lại rất nhạy với những gì cha mẹ thực sự làm. Khi cha mẹ tự mình dọn phòng, giữ ngăn nắp, đọc sách hay chào hỏi lễ phép, trẻ sẽ tự giác mô phỏng theo mà không cần nhắc nhở. Sự gương mẫu của cha mẹ chính là lời dạy hiệu quả nhất.
Tiếp theo là việc xây dựng những “nghi thức gia đình” nhỏ nhưng lặp lại đều đặn. Đó có thể là bữa tối không dùng điện thoại, 10 phút đọc sách trước giờ ngủ, hoặc cuối tuần cùng nhau dọn dẹp nhà cửa. Những nghi thức này tạo nên một nề nếp chung, giúp trẻ cảm nhận được cấu trúc, sự ổn định và tình yêu thương. Môi trường càng rõ ràng, trẻ càng dễ hình thành thói quen tốt.
Nguyên tắc thứ ba là giữ bình tĩnh khi trẻ mắc lỗi. Mỗi lỗi lầm là một cơ hội để trẻ học cách giải quyết vấn đề. Thái độ của cha mẹ lúc này có sức dạy lớn hơn bất kỳ lời khuyên nào. Khi cha mẹ chọn bình tĩnh thay vì nổi nóng, trẻ học được kỹ năng quản lý cảm xúc, sự kiên nhẫn và tinh thần trách nhiệm với hành động của mình.
Điều thứ tư là khen hành vi, không gán nhãn con người. Một lời khen đúng chỗ như “Con đã cố gắng rất nhiều hôm nay” giúp trẻ tự tin và tập trung vào điều mình có thể cải thiện. Ngược lại, việc gán nhãn như “Con lười quá” chỉ khiến trẻ thu mình và đánh mất động lực.
Cuối cùng, cha mẹ không cần hoàn hảo; chỉ cần nhất quán. Trẻ không mong cha mẹ lúc nào cũng đúng, nhưng trẻ cần một người lớn chân thật, biết nỗ lực, biết sửa sai và kiên trì với giá trị sống của mình. Chính sự nhất quán này tạo nên niềm tin – nền tảng vững chắc nhất trong quá trình trưởng thành của trẻ.
Tóm lại, điều nuôi dưỡng và định hình một đứa trẻ không phải những lời nói hùng hồn, mà chính là những hành vi lặp lại của cha mẹ trong đời sống thường ngày. Giáo dục gia đình không nằm ở những bài giảng dài, mà ở những điều rất nhỏ: cách cha mẹ mỉm cười, cách họ giữ lời hứa, cách họ yêu thương và đối xử với thế giới xung quanh.
Cha mẹ, theo một nghĩa rất đẹp, chính là “cuốn sách sống” đầu tiên và quan trọng nhất của con. Trẻ không cần phải được yêu cầu trở thành người tốt; chúng chỉ cần được nhìn thấy điều đó trong nếp sống của cha mẹ.
Khi cha mẹ sống tử tế, biết kỷ luật, biết yêu thương và biết cố gắng mỗi ngày, thì con sẽ tự nhiên lớn lên với những giá trị ấy. Và đó mới là món quà vững bền nhất mà cha mẹ có thể trao cho con trên hành trình trưởng thành.
Trong công viên gần nhà, nơi mọi người tập thể dục và trẻ nhỏ vui chơi, việc một người đàn ông để chó phóng uế ngay khu vực bể cát khiến tôi không thể đứng yên. Khi được nhắc nhở, ông ta tỏ thái độ khó chịu, dù không hề mang theo dụng cụ để dọn chất thải.
Tôi phải yêu cầu ông xử lý ngay, nếu không sẽ gọi những người xung quanh lại để làm rõ trách nhiệm. Cuối cùng, ông đành phải làm, nhưng với vẻ miễn cưỡng. Sự việc nhỏ nhưng để lại cảm giác khó chịu suốt cả buổi sáng.
Văn minh công cộng và sự thờ ơ của một số người nuôi chó
Trường hợp tiếp theo là một phụ nữ thả rông chó trong công viên. Khi chó phóng uế ngay sát sân cầu lông, chị ta cố tình lảng tránh trách nhiệm. Chỉ khi tôi yêu cầu trực tiếp, chị mới miễn cưỡng xử lý. Từ hôm đó, chị không còn đưa chó theo nữa.
Những hành vi như vậy không chỉ làm mất mỹ quan, mà còn thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với cộng đồng.
Mỗi lời nhắc nhở là một hành động xây dựng
Tôi tin rằng sự thay đổi bắt đầu từ việc chúng ta dám nói. Khi người chứng kiến mạnh dạn góp ý, môi trường chung sẽ dần được cải thiện. Người nuôi chó cần hiểu rằng trách nhiệm của họ không chỉ với thú cưng, mà còn với cộng đồng.
Giữ vệ sinh nơi công cộng là điều tối thiểu, và sự lên tiếng đúng lúc có thể giúp ngăn chặn những hành vi gây ảnh hưởng tiêu cực.
Theo Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec, tụt huyết áp xảy ra khi huyết áp tâm thu dưới khoảng 90 mmHg và huyết áp tâm trương dưới 60 mmHg. Khi áp lực máu giảm, cơ thể không đủ oxy để nuôi các cơ quan, dễ dẫn đến chóng mặt, hoa mắt, choáng váng, tim đập nhanh; trường hợp nặng có thể ngất xỉu hoặc rối loạn ý thức.
Tổ chức Mayo Clinic cũng cho biết tụt huyết áp đột ngột có thể gây giảm lưu lượng máu lên não, tăng nguy cơ chấn thương do ngã và kéo theo các biến chứng như suy thận, rối loạn nhịp tim hay sốc tuần hoàn nếu không được xử trí kịp thời.
Trong thực tế, các chuyên gia tim mạch cảnh báo rằng tụt huyết áp là tình trạng không thể chủ quan, đặc biệt ở người có cơ địa huyết áp thấp, người già, người mất nước hoặc lao động trong môi trường nóng.
Cách sơ cứu khi bị tụt huyết áp
Để giảm nguy cơ biến chứng, người bệnh cần được sơ cứu đúng cách theo khuyến nghị của các bác sĩ:
Đặt người bệnh nằm hoặc ngồi ở vị trí an toàn; kê chân cao hơn đầu để tăng lưu lượng máu về não.
Cho uống nước lọc hoặc đồ uống giúp cải thiện tuần hoàn như trà gừng, cà phê, hoặc ăn một chút muối để tăng huyết áp tạm thời (theo khuyến cáo sức khỏe thông dụng).
Có thể cho ăn nhẹ, đặc biệt là socola, vì chất flavonoid trong socola hỗ trợ thành mạch và ổn định tuần hoàn (theo Cleveland Clinic).
Nếu người bệnh đang dùng thuốc điều trị huyết áp thấp theo đơn, có thể uống ngay.
Nghỉ ngơi cho tới khi tỉnh táo hoàn toàn, sau đó ngồi dậy từ từ để tránh tụt huyết áp tư thế.
Nếu không cải thiện hoặc kèm theo mất máu, chấn thương, cần đưa đến cơ sở y tế để kiểm tra chuyên sâu.
Biện pháp phòng ngừa tụt huyết áp
WHO và các cơ sở y tế lớn đều nhấn mạnh rằng việc thay đổi lối sống đóng vai trò quan trọng trong ổn định huyết áp. Một số biện pháp hiệu quả gồm:
Uống đủ nước, ăn uống đầy đủ và đa dạng; người có cơ địa huyết áp thấp có thể ăn hơi mặn hơn nếu được bác sĩ đồng ý.
Tránh thay đổi tư thế đột ngột; có thể kê chân cao khi ngủ để hỗ trợ tuần hoàn.
Tránh làm việc quá sức, đặc biệt trong môi trường nóng; bổ sung nước và điện giải khi ra nhiều mồ hôi.
Mang vớ áp lực nếu phải đứng hoặc đi lại nhiều để hạn chế máu ứ ở chi dưới.
Theo dõi huyết áp thường xuyên tại nhà để phát hiện sớm bất thường.
Thăm khám khi triệu chứng diễn ra lặp lại để tìm nguyên nhân, ví dụ: rối loạn nội tiết, mất nước mạn tính, bệnh tim hoặc tác dụng phụ của thuốc.
Việc nhận biết sớm dấu hiệu tụt huyết áp và áp dụng các biện pháp phòng tránh khoa học có thể giảm thiểu rủi ro và bảo vệ sức khỏe lâu dài cho cả người trẻ và người lớn tuổi.
Anh Nguyễn Hoài Nam mất tích nhiều ngày. (Ảnh: Chụp màn hình/ Vietnamnet)
Anh Nguyễn Hoài Nam (25 tuổi, Quảng Ninh) đột ngột mất liên lạc sau khi ra Hà Nội chữa bệnh. Gia đình liên tục nhận cuộc gọi đe dọa, đòi 200 triệu đồng tiền chuộc và bị dọa bán nội tạng, trong khi công an Hà Nội bước đầu nhận định có khả năng đây là vụ bắt cóc online tống tiền.
Nguyễn Hoài Nam mất tích: Hành trình ra Hà Nội chữa bệnh và dấu hiệu bất thường
Nam thanh niên Nguyễn Hoài Nam (25 tuổi, trú phường Cao Xanh, Quảng Ninh) đã lên Hà Nội để chữa trị bệnh tai biến hơn một năm nay. Dù tay có phần yếu hơn, nhưng theo lời kể của mẹ anh, bà Vũ Thị Thực (SN 1973), tinh thần và đầu óc của Nam vẫn hoàn toàn bình thường. Chính vì vậy, việc anh đột ngột mất tích đã gây ra sự hoang mang lớn cho cả gia đình.
Vụ việc được cho là xảy ra vào khoảng 13h ngày 3/12. Khi rời khỏi nhà, Nam cao 1m68, mặc trang phục đơn giản với áo phông cộc tay và quần đùi màu đen. Anh mất liên lạc một cách bí ẩn tại khu vực Công an viên Thống Nhất, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội, địa điểm mà gia đình nghi ngờ là nơi anh bị kẻ xấu bắt cóc.
Việc mất tích đột ngột và khó hiểu này khiến người thân của Nam vô cùng lo lắng, đặc biệt là khi anh đang trong quá trình điều trị bệnh. Gia đình đã cố gắng tìm kiếm mọi manh mối, nhưng cho đến ngày 11/12, tung tích của Nam vẫn là một dấu hỏi lớn.
Gia đình liên tục nhận các cuộc gọi lạ, bị tống tiền và đe dọa giết người
Trong nhiều ngày Nam mất liên lạc, anh Nguyễn Văn Hiếu, anh trai của Nam, cho biết gia đình liên tục nhận được các cuộc gọi điện thoại với nội dung đe dọa vô cùng nghiêm trọng. Không chỉ dừng lại ở việc đe dọa, các đối tượng lạ còn yêu cầu gia đình phải nộp số tiền 200 triệu đồng nếu muốn Nam được thả về an toàn.
Đáng sợ hơn, anh Hiếu chia sẻ: “Chúng dọa nếu không làm đúng yêu cầu sẽ giết em trai tôi và bán nội tạng sang Campuchia”. Những lời đe dọa tàn nhẫn này đã khiến gia đình anh Nam, đặc biệt là bà Vũ Thị Thực (mẹ ruột), rơi vào trạng thái hoảng loạn và suy sụp tinh thần sâu sắc. Bà Thực cho biết, từ khi sự việc xảy ra, bà liên tục nhận được nhiều cuộc gọi khác nhau, vừa có người hỏi thăm, vừa có kẻ dọa dẫm, tống tiền, làm bà không còn biết tin vào ai nữa.
Trước tình hình nguy hiểm và lo lắng tột độ cho tính mạng của Nam, gia đình đã ngay lập tức trình báo vụ việc lên cơ quan công an. Đây là hành động cần thiết để nhờ đến sự can thiệp của pháp luật, dù cho gia đình đang phải sống trong nỗi sợ hãi và sự uy hiếp liên tục.
Công an Hà Nội vào cuộc: Nhận định ban đầu là vụ bắt cóc online tống tiền
Ngay sau khi tiếp nhận thông tin trình báo từ gia đình, Công an TP Hà Nội đã nhanh chóng bắt tay vào công tác xác minh ban đầu. Theo chia sẻ từ anh Nguyễn Văn Hiếu, qua quá trình điều tra ban đầu, Công an TP Hà Nội đã đưa ra nhận định ban đầu rằng anh Nguyễn Hoài Nam nhiều khả năng đã trở thành nạn nhân của một vụ bắt cóc online nhằm mục đích tống tiền.
Tuy nhiên, lãnh đạo Công an phường Hai Bà Trưng (Hà Nội) khi trao đổi với PV VietNamNet đã đưa ra một hướng xác minh khác. Theo thông tin ban đầu này, cơ quan chức năng nhận thấy anh Nam đã tự mình đi đến sân bay Nội Bài và chưa có dấu hiệu rõ ràng của việc bị bắt cóc ép buộc.
Hồ sơ vụ việc đã được chuyển đến Phòng Cảnh sát Hình sự, Công an TP Hà Nội, để tiếp tục mở rộng điều tra, xác minh và xử lý theo đúng thẩm quyền. Gia đình anh Nam hiện đang rất buồn, suy sụp và chỉ biết tha thiết cầu mong cơ quan chức năng sớm tìm thấy con trai để gia đình được đoàn tụ, đồng thời tha thiết kêu gọi cộng đồng ai có thông tin về anh Nam xin liên hệ: anh Nguyễn Văn Hiếu, số điện thoại 0868 833 266 hoặc bà Vũ Thị Thực, số điện thoại 0386 840 995.
Hàng chục nghìn xe điện bị tịch thu và chất thành núi ở Quảng Đông sau khi Trung Quốc áp tiêu chuẩn mới. (Ảnh: Chụp màn hình từ clip)
Hàng chục nghìn xe điện bị tịch thu và chất thành núi ở Quảng Đông sau khi Trung Quốc áp tiêu chuẩn mới, gây xáo trộn đời sống và phẫn nộ trong dân chúng.
Núi xe điện bị tịch thu phơi bày hỗn loạn tại Quảng Đông
Tại thành phố Trung Sơn, tỉnh Quảng Đông, hàng nghìn chiếc xe đạp điện bị tịch thu đang bị chất đống cao như núi trong các bãi tạm giữ, tạo nên cảnh tượng gây sốc cho người dân. Những phương tiện vốn là tài sản tích góp của người lao động, phục vụ nhu cầu đi lại và mưu sinh, nay nằm la liệt như phế liệu. Nhiều người phẫn uất đến mức đập phá chính chiếc xe của mình khi bị thu giữ. Từ ngày 1/12, Trung Quốc bắt đầu triển khai tiêu chuẩn quốc gia mới dành cho xe đạp điện, được đánh giá là nghiêm ngặt nhất từ trước đến nay. Chính quyền cho rằng việc áp dụng tiêu chuẩn mới nhằm bảo đảm an toàn giao thông, nhưng trên thực tế, tại nhiều địa phương, việc thực thi đang biến thành một chiến dịch “trấn áp” quy mô lớn. Riêng tại Quảng Đông, lực lượng chức năng đã lập tới 430.000 biên bản xử phạt và tịch thu 32.000 xe điện chỉ trong thời gian ngắn. Một người dân ở Phúc Kiến cho biết, khi nhìn thấy lượng xe bị tịch thu bên ngoài tưởng rằng đã là toàn bộ, nhưng khi bước sâu vào trong bãi giữ xe, anh phát hiện số lượng còn nhiều hơn, chất kín cả sân.
Tiêu chuẩn mới siết chặt cả doanh nghiệp và người dân
Cùng lúc tịch thu xe, lực lượng chức năng cũng tăng cường kiểm tra các cửa hàng kinh doanh xe điện, khiến nhiều đơn vị bị phạt vì sản phẩm không đáp ứng tiêu chuẩn mới. Điều này tạo ra áp lực kép: doanh nghiệp bị siết chặt, còn người dân thì mất phương tiện đi lại. Theo phân tích của một số chuyên gia, việc áp dụng tiêu chuẩn mới có thể nhằm thúc đẩy người dân mua xe điện đời mới, qua đó kích cầu thị trường, tăng thu thuế và hỗ trợ các nhà sản xuất nội địa. Tuy nhiên, đối với hàng triệu người lao động thu nhập thấp, xe điện không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn là nguồn sống. Việc bị thu giữ đột ngột khiến nhiều người không thể tiếp tục công việc, gây xáo trộn nghiêm trọng đời sống thường ngày và tạo ra làn sóng bất mãn trên các nền tảng mạng xã hội. Nhiều ý kiến lo ngại rằng nếu chiến dịch này tiếp tục mở rộng, số “núi xe điện” trên khắp Trung Quốc sẽ còn tăng lên, kéo theo những hệ lụy kinh tế – xã hội khó kiểm soát.
Binh sĩ Mỹ "đổ bộ" xuống tàu chở dầu ngoài khơi Venezuela. (Ảnh: Chụp màn hình/ Dân tri)
Tổng thống Mỹ Donald Trump xác nhận việc tịch thu một tàu chở dầu “rất lớn” ngoài khơi Venezuela vào ngày 10/12. Động thái này, được thực hiện bởi binh sĩ Mỹ từ trực thăng, nhằm thực thi lệnh trừng phạt và có nguy cơ đẩy căng thẳng giữa Washington và Caracas lên mức cao hơn.
Mỹ tịch thu tàu chở dầu Venezuela: Washington siết chặt trừng phạt
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 10/12 đã chính thức xác nhận việc Washington đã kiểm soát một tàu chở dầu ngoài khơi bờ biển Venezuela. Ông Trump tuyên bố: “Như các bạn biết, chúng tôi vừa tịch thu một tàu chở dầu ngoài khơi Venezuela. Một tàu rất lớn, thực ra là tàu lớn nhất từng bị thu giữ”. Hành động này được tiến hành trong bối cảnh mối quan hệ giữa Mỹ và quốc gia Nam Mỹ này vốn đã căng thẳng.
Cùng ngày, Tổng chưởng lý Pam Bondi đã công bố một video trên mạng xã hội X, minh họa chi tiết quá trình binh sĩ Mỹ “đổ bộ” từ trực thăng xuống boong tàu. Đoạn video cho thấy các binh sĩ thuộc FBI, với sự hỗ trợ từ Bộ Quốc phòng, tiến vào tàu với vũ khí sẵn sàng. Bà Bondi cho biết đây là việc thực thi lệnh tịch thu đối với một tàu chở dầu thô bị trừng phạt do vận chuyển dầu từ Venezuela và Iran.
Bà Bondi giải thích rằng con tàu này đã nằm trong danh sách trừng phạt của Mỹ nhiều năm qua. Lý do là vì nó bị cáo buộc tham gia vào một mạng lưới vận chuyển dầu bất hợp pháp, nhằm mục đích hỗ trợ các tổ chức khủng bố nước ngoài. Vụ tịch thu, theo bà, đã diễn ra an toàn và được thực hiện ngoài khơi Venezuela. Bà cũng nhấn mạnh rằng cuộc điều tra vẫn đang được tiếp tục phối hợp với Bộ An ninh Nội địa nhằm ngăn chặn mọi hoạt động vận chuyển dầu bị trừng phạt.
Tàu dầu Skipper và các liên hệ bị trừng phạt
Khi được hỏi về chi tiết lý do đằng sau vụ tịch thu, Tổng thống Trump chỉ nói rằng con tàu bị giữ “vì lý do rất chính đáng”. Ông cũng gợi ý về việc xử lý số dầu trên tàu, đáp lại câu hỏi bằng cách nói: “Chắc chúng tôi giữ lại”. Những tuyên bố này làm tăng thêm sự mơ hồ về mục đích cuối cùng của hành động này và cách số dầu thô sẽ được sử dụng.
Vụ việc được một quan chức cấp cao Mỹ mô tả là diễn ra trong vùng biển quốc tế. Quan chức này khẳng định rằng không xảy ra bất kỳ sự cố hay thương vong nào, kể cả đối với thủy thủ đoàn. Điều này cho thấy hoạt động đã được lên kế hoạch và thực hiện một cách chuyên nghiệp nhằm giảm thiểu rủi ro đối đầu.
Danh tính con tàu được tiết lộ là Skipper, và nó đang vận chuyển dầu thô có nguồn gốc từ Venezuela. Điều đáng chú ý là con tàu này trước đây cũng đã bị liên đới đến các nguồn dầu của Iran. Mối liên hệ này chính là cơ sở để một thẩm phán liên bang Mỹ ban hành lệnh tịch thu.
Toàn cảnh khu đền Göbekli Tepe nhìn từ trên cao. Những vòng tròn đá khổng lồ lộ ra dưới lớp đất phủ, hé lộ một công trình tôn giáo có niên đại hơn 12.000 năm (Ảnh: Khai mở)
Göbekli Tepe có niên đại 12.000 năm, tinh vi vượt xa thời đại săn bắt. Công trình bị chôn vùi bí ẩn này đang thách thức toàn bộ hiểu biết về nguồn gốc văn minh nhân loại.
Phát hiện làm chấn động khảo cổ học: Khi một ngôi đền cổ hơn cả lịch sử loài người xuất hiện
Trước thập niên 1990, giới khảo cổ gần như thống nhất một điều: trước khoảng 8.000 năm TCN, loài người còn sống trong những nhóm nhỏ, di chuyển theo mùa, dựa vào săn bắt – hái lượm và chưa hề có cấu trúc xã hội hay tôn giáo phức tạp. Mọi mô hình tiến hóa văn minh trong sách giáo khoa đều xoay quanh giả định nền tảng: nông nghiệp xuất hiện trước, rồi con người mới định cư, xây dựng đền thờ và hình thành tôn giáo.
Nhưng toàn bộ khung lý thuyết ấy bắt đầu lung lay vào năm 1994, khi nhà khảo cổ Đức Klaus Schmidt bước chân lên một quả đồi đá vôi ở phía nam Thổ Nhĩ Kỳ. Điều ông tìm thấy ở đó—những phiến đá vôi khổng lồ nhô lên khỏi mặt đất—đã dẫn đến cuộc khai quật dài nhiều năm, và cuối cùng trở thành một trong những phát hiện thay đổi lịch sử nhân loại: Göbekli Tepe.
Các mẫu than hữu cơ lấy từ lớp đất sâu được đem đi định tuổi bằng phương pháp C14, cho ra kết quả gây sốc: khoảng 9.600–10.000 TCN. Nghĩa là công trình này cổ hơn Kim Tự Tháp Ai Cập 7.000 năm, cổ hơn Stonehenge 6.000 năm, và tồn tại từ thời kỳ mà con người đáng lẽ chưa biết xây dựng bất kỳ loại kiến trúc lớn nào.
Giới nghiên cứu thật sự choáng váng. Trong giai đoạn mà loài người chỉ có rìu đá, dao đá, lao săn, Göbekli Tepe lại sở hữu những cột đá nặng hàng chục tấn, được sắp đặt theo bố cục vòng tròn tinh vi và trang trí bằng các hình chạm khắc động vật sắc sảo. Quy mô này cho thấy người tiền sử đã có phân công lao động, có niềm tin tôn giáo, có tổ chức xã hội đủ lớn để huy động hàng trăm người làm việc cùng lúc. Điều này trái ngược hoàn toàn với cách lịch sử được giảng dạy trong suốt một thế kỷ.
Và rồi, một loạt câu hỏi bắt đầu được đặt ra—những câu hỏi mà đến nay vẫn chưa có lời giải thỏa đáng: Liệu chúng ta đã bỏ sót một giai đoạn văn minh sớm hơn sau Kỷ Băng Hà? Hay tiến trình lịch sử của nhân loại đã diễn ra theo cách hoàn toàn khác với những gì chúng ta tưởng?
Kiến trúc phi lý của Göbekli Tepe: Kỳ quan đá xuất hiện trước cả bánh xe và nông nghiệp
Khi nhìn vào Göbekli Tepe, điều gây choáng váng nhất không phải chỉ là niên đại của nó, mà là mức độ tinh vi vượt xa thời đại của công trình. Trong khu vực được khai quật, các nhà khảo cổ xác định có ít nhất 20 quần thể hình vòng tròn, nhưng đến nay mới chỉ 4 khu được mở ra hoàn toàn. Mỗi khu là một không gian nghi lễ khổng lồ, được dựng nên bằng những cột đá chữ T cao từ 5–6 mét, nặng 10–20 tấn, đặt thẳng đứng và bố trí theo bố cục đối xứng. Ở chính giữa vòng tròn luôn có hai cột lớn hơn, được xem như “linh chủ” – những cột trung tâm mang biểu tượng có thể đại diện cho thần linh hoặc tổ tiên tối cao.
Không chỉ đồ sộ, các cột đá còn mang trên mình những hình chạm khắc tinh xảo đến mức khó tin. Người xưa đã tạc nổi hình sư tử, cáo, bò mộng, kền kền, rắn, bọ cạp… với độ sâu tới 10 cm, đường nét sắc bén và tỉ lệ cân đối. Một số cột còn khắc rõ cánh tay, bàn tay, thắt lưng, bao đựng đồ, khiến chúng giống như hình tượng những người khổng lồ trừu tượng – gợi ý về các nhân vật có vai trò thiêng liêng trong đời sống tinh thần của cộng đồng.
Điều khiến giới khoa học sửng sốt là trong thời kỳ Göbekli Tepe được xây dựng, loài người chưa có bánh xe, chưa luyện kim, thậm chí chưa thuần hóa động vật để kéo hoặc vận chuyển vật nặng. Việc khai thác đá, xẻ khối, di chuyển hàng chục tấn vật liệu qua địa hình đồi núi, rồi dựng đứng chúng lên một cách chính xác đòi hỏi trí tuệ kỹ thuật và khả năng phối hợp tập thể cực kỳ cao—một trình độ mà khoa học từng cho rằng chỉ xuất hiện sau nông nghiệp hàng nghìn năm.
Nhiều hoa văn tại đây còn mở ra một tầng bí ẩn khác. Hình khắc trên tấm “Vulture Stone” được một số nhà nghiên cứu giải mã như bản ghi lại sự kiện thiên thạch rơi xuống Trái Đất khoảng năm 10.900 TCN, trùng khớp với giai đoạn khí hậu biến động mạnh cuối Kỷ Băng Hà. Nếu giả thuyết này đúng, đây có thể là ghi chép thiên văn cổ xưa nhất của nhân loại.
Một điều chắc chắn: Göbekli Tepe không phải là nơi ở. Không có bếp, không có dấu vết lửa, không có nhà cửa. Tất cả bằng chứng cho thấy đây là khu nghi lễ thuần túy, nghĩa là tôn giáo đã hình thành trước cả nông nghiệp và định cư lâu dài—một kết luận làm đảo lộn toàn bộ lịch sử văn minh con người.
Cột đá chữ T với hình chạm khắc động vật sắc nét tại Göbekli Tepe – minh chứng cho trình độ nghệ thuật vượt xa thời đại săn bắt – hái lượm (Ảnh: Khai mở)
Ai đã xây nên Göbekli Tepe và vì sao nó bị chôn vùi có chủ ý?
Điều gây bối rối nhất với Göbekli Tepe không chỉ là nó quá cổ xưa, mà còn là câu hỏi: ai đã xây nên kỳ quan này vào thời điểm mà con người—theo hiểu biết truyền thống—vẫn đang mải mê săn bắn và di chuyển liên tục để sinh tồn? Đến nay, các nhà khảo cổ vẫn đưa ra ba nhóm giả thuyết đáng chú ý.
Giả thuyết đầu tiên cho rằng chính các bộ lạc săn bắt – hái lượm địa phương đã xây dựng công trình này. Họ không sống theo mô hình “nguyên thủy” như ta vẫn tưởng, mà có thể đã sở hữu một hệ thống tín ngưỡng phức tạp, đủ mạnh để gắn kết nhiều gia đình, nhiều dòng tộc và tạo ra nhu cầu xây dựng một trung tâm nghi lễ chung.
Giả thuyết thứ hai nói đến liên minh giữa nhiều nhóm người. Theo đó, các bộ lạc trong vùng tụ họp định kỳ—theo mùa hoặc theo chu kỳ thiên nhiên—để tổ chức nghi lễ chung nhằm củng cố quan hệ, chia sẻ tài nguyên, giải quyết xung đột. Một công trình lớn như Göbekli Tepe có thể là biểu tượng thiêng liêng cho sự gắn kết ấy.
Giả thuyết thứ ba, tuy nằm ngoài rìa nhưng vẫn được thảo luận, cho rằng đây có thể là dấu vết của một nhóm văn minh sớm sống sót sau thảm họa cuối Kỷ Băng Hà. Sau biến động khí hậu khốc liệt khoảng 12.900–11.600 năm trước, một cộng đồng tiến bộ hơn đã truyền lại tri thức cho các nhóm săn bắt địa phương.
Nhưng bất kể ai xây, một điều nổi bật là tôn giáo có lẽ đã xuất hiện trước cả nông nghiệp. Các nghiên cứu chỉ ra khu vực quanh Göbekli Tepe chính là nơi lúa mì hoang được thuần hóa đầu tiên. Từ đó xuất hiện giả thuyết gây đảo lộn lịch sử: con người có thể đã tạo ra nông nghiệp để nuôi các nhóm thợ, tư tế và người tham gia nghi lễ, thay vì nông nghiệp là nguyên nhân sinh ra tôn giáo như lâu nay từng nghĩ.
Cũng đầy bí ẩn là việc công trình được chôn vùi có chủ ý. Các lớp đất lấp đều, dày và không mang dấu hiệu xói mòn tự nhiên. Tại sao lại làm vậy? – Có thể họ muốn “đóng” thánh địa sau khi kết thúc một chu kỳ tín ngưỡng. – Hoặc họ muốn bảo vệ công trình trước biến đổi khí hậu đột ngột vào cuối Kỷ Băng Hà. – Hoặc cộng đồng buộc phải rời đi vì nguồn nước, hệ sinh thái thay đổi.
Điều chắc chắn là mức độ bí ẩn của Göbekli Tepe còn rất lớn. Đến nay, chỉ 5% diện tích được khai quật. 95% còn nằm dưới lòng đất, và có khả năng đây chỉ là một phần của mạng lưới đền thờ khổng lồ trải dài khắp Anatolia. Nhân loại mới chỉ chạm vào bề mặt của câu chuyện này.
Göbekli Tepe buộc nhân loại phải viết lại lịch sử ra sao?
Tấm ‘Vulture Stone’ nổi tiếng – một trong những hình khắc được cho là mô tả sự kiện thiên thạch rơi xuống Trái Đất khoảng 10.900 TCN (Ảnh: Khai mở)
Những gì Göbekli Tepe hé lộ không chỉ là một công trình cổ xưa, mà là đòn xoay bản lề buộc khoa học phải xem xét lại toàn bộ tiến trình hình thành văn minh loài người. Trong nhiều thập kỷ, mô hình được giảng dạy trong sách giáo khoa luôn theo một trình tự: nông nghiệp → định cư → tôn giáo → xã hội phức tạp. Nghĩa là chỉ khi con người có nguồn lương thực ổn định, họ mới có thời gian và tổ chức để hình thành nghi lễ, tín ngưỡng và kiến trúc.
Nhưng Göbekli Tepe lại đảo ngược hoàn toàn mô hình ấy. Các bằng chứng khảo cổ cho thấy nơi đây là khu nghi lễ thuần túy, không có dấu vết sinh hoạt đời sống. Từ đó hình thành giả thuyết rằng tôn giáo mới là nguyên nhân gắn kết cộng đồng, buộc họ phải hợp tác, định cư tạm thời và cuối cùng tạo ra nông nghiệp để duy trì các hoạt động nghi lễ quy mô lớn. Trình tự giờ trở thành: tôn giáo → tập hợp cộng đồng → định cư → nông nghiệp → xã hội phức tạp.
Đây là một thay đổi triệt để, vì nó đặt niềm tin tinh thần – chứ không phải nhu cầu sinh tồn vật chất – làm động lực đầu tiên của văn minh.
Phát hiện này cũng xóa bỏ hình ảnh con người tiền sử như những nhóm người thô sơ, chỉ lo tìm thức ăn. Ngược lại, họ đã biết tổ chức lao động quy mô lớn, phối hợp vận chuyển và dựng các cột đá nặng hàng chục tấn. Họ còn thể hiện năng lực nghệ thuật đáng kinh ngạc qua những hình khắc động vật tinh xảo, và thậm chí có thể đã quan sát thiên văn, dùng biểu tượng để ghi lại những sự kiện trên bầu trời như giả thuyết về “Vulture Stone”.
Tác động của phát hiện này đối với giới khoa học là cực lớn. Nó buộc các nhà nghiên cứu phải xem xét lại toàn bộ thời kỳ hậu Băng Hà, mở ra các cuộc khảo sát mới ở vùng Lưỡng Hà, Levant, Anatolia để tìm thêm bằng chứng về những trung tâm nghi lễ cổ hơn tưởng tượng trước đây. Đồng thời, nó thay đổi cách hiểu về sự ra đời của tôn giáo, nghệ thuật, quyền lực tập trung và cấu trúc xã hội.
Và dù đã khai quật nhiều năm, Göbekli Tepe vẫn để lại những câu hỏi chưa lời giải: – Những người xây đền học kỹ thuật dựng đá từ đâu? – Tri thức của họ phát triển đột ngột hay kế thừa từ một nền văn minh trước đó? – Vì sao họ từ bỏ một công trình lớn như vậy, rồi chôn lấp nó?
Những bí ẩn ấy vẫn còn nằm dưới lớp đất chưa được khai quật. Và như nhiều nhà khảo cổ đã nói:
“Nếu cách đây 12.000 năm con người đã dựng được kỳ quan đá khổng lồ, thì lịch sử loài người có lẽ chỉ mới hé mở được một phần nhỏ. Phần còn lại vẫn đang ngủ yên đâu đó dưới cát đá.”
