Lúc 18 giờ 53 phút tối ngày 9 tháng 11 năm 1989, Günter Schabowski lật giở một tờ giấy nhàu trước hàng trăm phóng viên quốc tế và bắt đầu đọc — không phải vì ông biết mình cầm gì, mà vì ông không biết phải trả lời thế nào khác.
Schabowski là Ủy viên Bộ Chính trị phụ trách truyền thông của Đông Đức, người vừa bước vào phòng họp báo tại Trung tâm Báo chí Quốc tế trên phố Mohrenstraße, Đông Berlin sau một ngày dài liên miên hội nghị. Ông được Tổng Bí thư Egon Krenz dúi vào tay một bản dự thảo nghị định mới về quy định xuất cảnh — ngay trước khi bước ra trước máy quay, không kèm thêm một lời dặn dò. Những gì xảy ra trong vòng bốn tiếng đồng hồ tiếp theo đã viết lại địa đồ châu Âu.
Câu chuyện về cuộc họp báo đêm 9 tháng 11 năm 1989 vẫn được kể lại sau hơn ba thập kỷ không chỉ vì nó kết thúc Chiến tranh Lạnh bằng một sự nhầm lẫn phi thường. Nó còn cho thấy lịch sử, đôi khi, không được định đoạt bởi chiến lược hay ý chí, mà bởi một khoảnh khắc lúng túng của một con người không được chuẩn bị. Nhân vật trung tâm của câu chuyện không phải là anh hùng, cũng không hẳn là kẻ phản diện — ông là một quan chức trung thành của một chế độ đang hấp hối, và chính sự trung thành vô điều kiện đó đã khiến ông không dám hỏi lại người cấp trên điều gì có nghĩa là gì.
Tờ giấy chưa ai đọc kỹ
Để hiểu điều xảy ra đêm hôm đó, cần nhìn lại bối cảnh của những tuần trước đó. Từ tháng 9 năm 1989, hàng chục nghìn người Đông Đức đã biểu tình đều đặn tại Leipzig — những cuộc xuống đường thứ Hai nổi tiếng đòi quyền tự do đi lại và tự do ngôn luận. Hàng trăm nghìn người khác đã bỏ trốn sang phương Tây qua ngả Hungary và Tiệp Khắc. Ngày 4 tháng 11 năm 1989, hơn nửa triệu người đổ xuống quảng trường Alexanderplatz ở trung tâm Đông Berlin trong cuộc biểu tình lớn nhất lịch sử nước Đức thời hậu chiến. Lãnh đạo kỳ cựu Erich Honecker đã bị chính các đồng chí trong Bộ Chính trị phế truất, trong đó có Schabowski, chỉ vài tuần trước đó.
Chính quyền mới dưới Egon Krenz đang chạy đua với thời gian. Một nghị định mới về quy định xuất cảnh được soạn thảo gấp và thông qua vào chiều 9 tháng 11. Theo kế hoạch ban đầu, quy định này sẽ có hiệu lực vào trưa ngày hôm sau — 10 tháng 11 — để lực lượng biên phòng có đủ thời gian được thông báo và hướng dẫn. Đây là chi tiết mà Schabowski không được ai thông báo.
Krenz trao bản dự thảo cho Schabowski ngay trước khi cuộc họp báo bắt đầu, theo ghi chép của sử gia Hans-Hermann Hertle trong tài liệu lưu trữ về sự kiện này. Schabowski nhét tờ giấy vào xấp tài liệu trên tay và bước vào phòng. Hơn một tiếng đồng hồ, ông thông báo các nội dung khác của phiên họp Trung ương Đảng mà không hề đề cập đến bản nghị định về xuất cảnh — vì đơn giản là ông vẫn chưa đọc kỹ nó.
“Theo tôi biết… có hiệu lực ngay lập tức”
(Ảnh mịnh họa: Khai Mở)
Lúc 18 giờ 52, khi Schabowski đã tháo kính và chuẩn bị kết thúc, một phóng viên người Ý tên Riccardo Ehrman — đặc phái viên của hãng tin ANSA tại Đông Berlin — giơ tay. Ehrman là người gốc Do Thái gốc Ukraine, lớn lên ở Florence và từng bị giam trong trại tập trung Ferramonti di Tarsia thời Thế chiến II trước khi được quân Anh giải phóng năm 1943. Năm 1985, ANSA cử ông quay lại Đông Berlin nhờ thông thạo tiếng Đức.
“Ngài nói đến những sai lầm,” Ehrman hỏi bằng tiếng Đức. “Ngài không nghĩ rằng đó là một sai lầm lớn khi đề xuất dự luật du lịch mà ngài đã công bố vài ngày trước?”
Schabowski bắt đầu đáp lại bằng những câu trả lời mơ hồ về nhu cầu tự do đi lại của người dân. Sau đó ông nhớ ra tờ giấy trong tay. Lật qua các trang, ông tìm thấy đoạn ghi về nghị định mới và đọc to, giọng hơi vội vàng: công dân Đông Đức có thể đơn xin đi du lịch cá nhân ra nước ngoài mà không cần lý do xuất cảnh hay quan hệ thân nhân; các đơn xin sẽ được giải quyết nhanh chóng.
Trong phòng, giọng đọc của ông khiến không khí bỗng nặng nề khác thường. Một phóng viên khác — Peter Brinkmann của tờ Bild-Zeitung — ngắt lời: “Ab sofort? Ab…?” — “Từ bây giờ? Từ…”
Schabowski dừng lại, gãi đầu — động tác được ghi lại rõ ràng trong băng quay trực tiếp buổi họp báo — rồi nói: “Das tritt nach meiner Kenntnis… ist das sofort… unverzüglich.” — “Theo tôi biết thì… đó là ngay lập tức… không trì hoãn.”
Ông vừa tuyên bố mở biên giới trong đêm nay.
Schabowski tháo kính, thu dọn giấy tờ và rời phòng họp báo trong khi các phóng viên bắt đầu nhào ra ngoài. Theo ghi chép lại từ phía Washington Post, trưởng văn phòng Đông Âu Robert McCartney kể lại rằng các nhà báo có mặt không thể tin vào những gì họ vừa nghe: “Chúng tôi nghe đi nghe lại băng ghi âm và nói: Không, đó không thể là ý ông ta muốn nói.”
Người lính không nhận được lệnh
Cách phòng họp báo chưa đầy mười cây số về phía bắc, Harald Jäger — Trung tá Stasi phụ trách đơn vị kiểm soát hộ chiếu tại cửa khẩu Bornholmer Straße — đang ăn bánh mì trong phòng nghỉ của lính gác và xem truyền hình trực tiếp buổi họp báo. Khi Schabowski đọc đoạn nghị định và nói “ngay lập tức”, Jäger gần như sặc bánh.
Ông gọi điện ngay cho cấp trên. Không ai biết gì. Gọi tiếp cho các cửa khẩu khác dọc Bức tường: cũng không ai nhận được bất kỳ chỉ thị nào. Lý do, theo ghi chép của các nhà nghiên cứu tại Orte der Einheit — tổ chức lưu trữ tư liệu về quá trình thống nhất nước Đức — là vì bản nghị định đáng lẽ chỉ có hiệu lực vào trưa ngày 10 tháng 11, và lực lượng biên phòng chưa hề được thông báo về bất kỳ thay đổi nào.
Nhưng người dân đã nghe đài. Đài phát thanh và truyền hình Tây Đức phát lại tuyên bố của Schabowski trong vòng vài phút. Đến 7 giờ 30 tối, những người Đông Berlin đầu tiên bắt đầu kéo đến Bornholmer Straße. Đến 9 giờ, đám đông đã lên đến hàng nghìn người.
Jäger tiếp tục gọi điện lên cấp trên. Câu trả lời nhận được là: hãy để những người la hét to nhất đi qua, nhưng đóng dấu vào hộ chiếu của họ để họ không được quay về — một biện pháp vô lý giữa đêm khuya khi đám đông ngày một lớn hơn và áp lực ngày một tăng. Jäger nhớ lại rằng chỉ vài ngày trước đó, Thiếu tá Manfred Sens vẫn còn ra lệnh thường nhật: “bắt hoặc tiêu diệt những kẻ vi phạm biên giới.” Nhưng đêm nay, không ai dám ra lệnh nổ súng vào đám đông hàng nghìn người đang đứng trước cổng.
Lúc 23 giờ 30 phút, Jäger đưa ra quyết định của riêng mình. Ông ra lệnh đẩy thanh chắn sang một bên.
Vỡ đập
(Ảnh minh họa Khai Mở)
Bornholmer Straße là cửa khẩu đầu tiên mở. Trong vòng ít phút sau đó, các cửa khẩu khác dọc Bức tường lần lượt làm theo. Hàng nghìn rồi hàng chục nghìn người ào qua, nhiều người khóc, nhiều người cười, nhiều người chỉ đứng ngây ra nhìn không gian phía bên kia mà cả đời họ chưa từng được đặt chân đến. Đêm đó, những người Tây Berlin chào đón đồng bào bằng sâm panh và pháo hoa tự phát. Sáng hôm sau, những chiếc búa đầu tiên bắt đầu đập vào bê tông Bức tường.
Cần nói rõ một chi tiết quan trọng: Bức tường không sụp đổ chỉ vì câu trả lời của Schabowski. Nó sụp đổ vì trong nhiều tháng trước đó, hàng trăm nghìn người đã xuống đường, hàng chục nghìn người đã bỏ trốn, và chế độ đã mất niềm tin vào chính sách cứng rắn của mình. Câu nói “ngay lập tức, không trì hoãn” chỉ là tia sét đánh vào thùng thuốc súng đã đặt sẵn từ trước. Đồng thời, việc Schabowski tuyên bố “toàn bộ các cửa khẩu biên giới, kể cả Berlin” cũng là một diễn giải vượt quá nội dung tờ giấy ông đang cầm trên tay — tờ giấy chỉ đề cập đến các cửa khẩu chính thức dành cho công dân, không phải cho cả khu vực Tây Berlin.
Nhưng lịch sử đôi khi được viết bởi những khoảnh khắc không được lên kế hoạch.
Günter Schabowski chịu án ba năm tù sau khi nước Đức thống nhất, liên quan đến trách nhiệm của ông trong các lệnh bắn người vượt biên từ những năm trước đó — ông là một trong số ít lãnh đạo cộng sản Đông Âu thực sự ngồi tù. Điều đáng chú ý hơn, theo nhận định của nhiều nhà nghiên cứu, là ông cũng là một trong số rất ít quan chức cộng sản Đông Âu thời đó thực sự thừa nhận tội lỗi và bày tỏ hối hận một cách công khai với các nạn nhân của chế độ. Ông qua đời ngày 1 tháng 11 năm 2015, ở tuổi 86.
Riccardo Ehrman — người đặt câu hỏi làm thay đổi lịch sử đêm hôm đó — sống đến tuổi 92 và mất năm 2021 tại Madrid. Harald Jäger — người mở cánh cổng — về sau mở một cửa hàng báo nhỏ ở ngoại ô Berlin. Khi được hỏi cảm giác thế nào đêm đó, ông nói: “Đó là đêm hay nhất và cũng là đêm tệ nhất trong đời tôi.”
Cánh cổng Bornholmer Straße hôm nay là một địa điểm tưởng niệm yên tĩnh, nơi người ta đặt hoa và chụp ảnh — không ai gác, không ai kiểm tra hộ chiếu, và cũng không ai còn nhớ tên vị Thiếu tá từng ra lệnh “bắt hoặc tiêu diệt” ở đó chỉ vài ngày trước.
Nhật Minh (tổng hợp)
