Tình trạng dư thừa điện đang xuất hiện trên hệ thống điện Việt Nam hơn một tháng qua. Điều này gây ngạc nhiên vì nhiều năm liên tiếp, ngành điện luôn cảnh báo nguy cơ thiếu điện. Nghịch lý này cho thấy hệ thống đang cần thay đổi mạnh về quy hoạch, cơ chế giá và vận hành thị trường điện.
- Đặc sản chỉ có một tháng ở Ninh Bình, cho thu nhập gấp 3-4 lần trồng lúa
- Hai vụ sạt lở liên tiếp ở Khánh Hòa: 6 người tử vong, hàng chục người bị thương trong mưa lớn miền Trung
- Phép thử “liều cao” trong lập lại trật tự đô thị tại Hạc Thành
Năng lượng tái tạo bị cắt giảm vì cung vượt cầu và quá tải lưới điện
Nhiều nhà máy điện gió và mặt trời bị giảm mạnh công suất. Nguyên nhân là sản lượng tăng nhanh trong khi nhu cầu giảm. Nước về hồ nhiều cũng khiến thủy điện phải tăng phát vì có giá thấp nhất. Khi nguồn rẻ tăng mạnh, điện tái tạo bị cắt giảm trước.
Giá FIT thống nhất giữa các vùng khiến đầu tư dồn về miền Trung và Nam Trung Bộ. Những khu vực này có nắng gió mạnh nhưng nhu cầu thấp và lưới truyền tải hạn chế. Sự tập trung nóng tạo áp lực lớn cho hệ thống và làm tăng tình trạng quá tải cục bộ.
Ông Hà Đăng Sơn cho biết tình trạng này đã được cảnh báo từ năm 2018. Khi đó, năng lượng tái tạo tăng nhanh nhưng quy hoạch phân bổ chưa hợp lý. Nhà đầu tư chọn vùng có lợi thế kỹ thuật mà không tính đến sức chứa của lưới và thị trường tiêu thụ.
Ông Sơn nhấn mạnh cần phát triển năng lượng tái tạo đồng đều. Cơ chế giá nên khác nhau theo vùng để tránh đầu tư tập trung. Nếu không điều chỉnh, sản lượng sẽ tiếp tục bị cắt mạnh khi mùa nước về.
Rủi ro dài hạn từ quy hoạch thiếu đồng bộ và cơ chế bao tiêu chưa phù hợp
Theo ông Bùi Văn Thịnh, việc cắt giảm công suất trong điều kiện thời tiết bất thường là có thể hiểu. Tuy nhiên, vấn đề lớn lại nằm ở chính sách dài hạn. Quy hoạch điện còn thiếu đồng bộ. Cơ chế bao tiêu chưa thống nhất. Giá điện chưa phản ánh đúng thực tiễn.
Nhiều dự án điện gió và mặt trời đã hoàn tất xây dựng và sẵn sàng phát điện. Tuy nhiên, đàm phán giá kéo dài khiến nhà đầu tư gặp bế tắc. Một số dự án BOT và nguồn khí được cam kết bao tiêu gần như không bị cắt giảm. Điều này tạo bất bình đẳng giữa các nhóm nguồn.
Cơ chế đấu thầu cũng thiếu ổn định. Một số địa phương đấu thầu xong vẫn phải đàm phán lại giá. Mỗi nơi thực hiện một kiểu khiến nhà đầu tư mất niềm tin. Nhiều doanh nghiệp trì hoãn rót vốn vì thiếu sự chắc chắn.
EVN đang chịu áp lực tài chính lớn khi giá bán lẻ duy trì thấp. Để cân bằng chi phí, EVN phải ưu tiên nguồn rẻ. Điều này khiến điện tái tạo thêm bất lợi khi cạnh tranh với các nguồn được bao tiêu.
Cơ chế giá điện hai thành phần và yêu cầu cải cách thị trường điện
TS Nguyễn Huy Hoạch nhận định việc cắt giảm nguồn tái tạo vừa qua là hợp lý trong điều kiện cụ thể. Hệ thống phải đảm bảo an toàn và chi phí phù hợp. Tuy vậy, thách thức lớn vẫn nằm ở quá trình triển khai Quy hoạch điện 8.
Nguồn bao tiêu ngày càng nhiều làm giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường điện. Khi tỷ lệ bao tiêu cao, hệ thống buộc phải huy động nhiều nguồn giá cao trong mọi điều kiện. Điều này làm giảm tính linh hoạt và tăng chi phí hệ thống.
Theo ông Hoạch, cần áp dụng cơ chế giá điện hai thành phần. Nhà đầu tư sẽ nhận thanh toán phần công suất và phần sản lượng. Nhờ vậy, họ có dòng tiền ổn định ngay cả khi không được huy động tối đa. Cơ chế này giúp giảm rủi ro đầu tư và thúc đẩy nâng cấp công nghệ tiêu thụ điện.
Ông Hà Đăng Sơn đồng tình với đề xuất này. Ông cho rằng cơ chế hai thành phần nên áp dụng cho cả bên bán và bên mua. Thị trường điện cần sửa đổi theo hướng minh bạch, phù hợp với thực tiễn và tạo niềm tin cho doanh nghiệp.
Nếu không cải cách kịp thời, hệ thống sẽ gặp rủi ro lớn. Nguồn điện giá cao sẽ buộc phải huy động nhiều. Chi phí toàn hệ thống sẽ tăng nhanh. Tính cạnh tranh giảm ngay cả khi điều kiện vận hành ở trạng thái bình thường.
Cần cải cách đồng bộ để tránh lặp lại nghịch lý dư thừa
(Ảnh: HOÀNG TÁO)
Nghịch lý dư thừa điện không chỉ là vấn đề vận hành. Đây là hệ quả của nhiều năm quy hoạch tập trung, cơ chế giá chậm thích ứng và thị trường điện vận hành chưa hoàn thiện. Để tránh lặp lại nghịch lý, ngành điện cần thay đổi đồng bộ.
Thứ nhất, áp dụng cơ chế giá linh hoạt giữa các vùng để phân bổ đầu tư hợp lý.
Thứ hai, hoàn thiện cơ chế đấu thầu, bảo đảm minh bạch và tránh chồng chéo.
Thứ ba, đầu tư mạnh vào truyền tải để giảm quá tải cục bộ.
Thứ tư, kiểm soát tỷ lệ bao tiêu để giữ sự công bằng trên thị trường.
Hệ thống điện Việt Nam đang ở giai đoạn quan trọng. Nếu cải cách đúng hướng, thị trường sẽ vận hành ổn định hơn. Nhà đầu tư sẽ yên tâm phát triển dự án mới. Hệ thống cũng tránh được tình trạng cung vượt cầu bất thường như thời gian vừa qua.
Theo: Tuổi Trẻ
