Iran và Oman bất đồng về cơ chế kiểm soát eo biển Hormuz

Iran và Oman đang theo đuổi hai cách tiếp cận khác nhau trong việc quản lý eo biển Hormuz, khiến việc xây dựng một cơ chế vận hành chung cho tuyến hàng hải huyết mạch này trở nên rối ren.

Bất đồng bộc lộ rõ sau khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 25/6 cảnh báo mọi tàu đi qua Hormuz mà không được Tehran cho phép hoặc đi lệch tuyến chỉ định sẽ “phải chịu mọi hậu quả”. Nguyên nhân sâu xa nằm ở khoảng trống trong bản ghi nhớ mà Mỹ và Iran đạt được hồi giữa tháng 6 khi văn kiện chỉ yêu cầu Iran tạo điều kiện cho tàu thương mại đi lại an toàn trong 60 ngày mà không xác định rõ cơ chế thực hiện.

Theo bản ghi nhớ Iran cam kết phối hợp với Oman và các nước ven vịnh Ba Tư để xây dựng cơ chế quản lý Hormuz dựa trên luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các quốc gia ven bờ. Nhưng văn bản không định nghĩa thế nào là “nỗ lực bảo đảm”, cũng không quy định cách phân chia các tuyến hàng hải và chính khoảng trống diễn giải này đang trở thành nơi hai bên đưa ra hai phương án khác nhau.

Hormuz là eo biển hình chữ V ngược nằm giữa Iran và Oman dài 161 km, điểm hẹp nhất chỉ 33 ki-lô-mét trong khi luồng hàng hải mỗi hướng rộng khoảng 3 ki-lô-mét . Trước xung đột, đây là tuyến vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí thế giới, và nhiều nước vùng Vịnh, kể cả đồng minh của Mỹ, phụ thuộc vào lộ trình này để xuất khẩu dầu.

Với Iran quyền kiểm soát Hormuz không chỉ là vấn đề hàng hải mà là công cụ an ninh quốc gia. “Họ cần có đòn bẩy này trong cả kịch bản tốt nhất lẫn xấu nhất” Ali Vaez chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG) nói. Ông cho biết giới chức Iran xem việc kiểm soát eo biển là công cụ hiệu quả nhất để buộc Mỹ nhượng bộ về trừng phạt và chương trình hạt nhân, đồng thời là phương án dự phòng nếu chính quyền Tổng thống Donald Trump chỉ câu giờ chờ qua bầu cử giữa kỳ rồi nối lại chiến sự.

“Kiểm soát eo biển Hormuz là chuyện sống còn là đòn bẩy chủ lực của họ, chẳng có lý do gì để họ chấp nhận để đòn bẩy đó bị suy yếu trước khi đạt được thỏa thuận cuối cùng” ông Vaez nói thêm. Trên thực tế một số trang tin vận tải biển cho biết Iran từng giới thiệu cơ chế thu phí, hướng dẫn tàu thuyền đi theo hành lang gần bờ biển Iran và được IRGC bảo đảm an toàn.

Oman lựa chọn một hướng đi khác vì là thành viên Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 văn kiện quy định tàu thuyền được quá cảnh liên tục và không bị cản trở qua các eo biển quốc tế. Theo UNCLOS quốc gia ven biển chỉ được thu phí với dịch vụ cụ thể cung cấp cho tàu thuyền, chứ không được yêu cầu xin phép hay trả phí mới cho đi qua. Oman còn là đồng minh của Mỹ và Tổng thống Trump từng đe dọa “thổi bay” Muscat nếu nước này hợp tác với Tehran để kiểm soát eo biển.

Khác biệt về cách tiếp cận nhanh chóng chuyển thành va chạm trên thực địa, Oman cùng Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) ngày 23/6 mở một luồng di chuyển qua lãnh hải Oman để đưa các tàu hàng và thủy thủ mắc kẹt ở vịnh Ba Tư rời đi, động thái trực tiếp làm suy yếu quyền kiểm soát của Iran đối với Hormuz. Tehran lập tức phản đối tuyên bố hành lang duy nhất được phép sử dụng là tuyến chạy dọc bờ biển Iran và do hải quân IRGC điều phối gọi các lộ trình khác là “không thể chấp nhận và hết sức nguy hiểm”.

Căng thẳng leo thang thành hậu quả cụ thể chỉ trong hai ngày, IMO ngày 25/6 phải dừng điều phối tàu hàng qua hành lang phía nam và cùng ngày, tàu hàng Ever Lovely mang cờ Singapore bị tấn công khi di chuyển dọc bờ biển Oman châm ngòi cho loạt cuộc tập kích ăn miếng trả miếng giữa Mỹ và Iran cuối tuần trước đó. “Tehran muốn các phương tiện đi theo hải trình của Iran để họ dễ kiểm soát hơn”, Matthew Wright, nhà phân tích tại công ty dữ liệu hàng hải Kpler nói với ABC.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 28/6 tái khẳng định lập trường này khi phát biểu tại Iraq, “Trách nhiệm quản lý Hormuz thuộc về Iran, không có bất kỳ quốc gia nào khác tham gia. Điều đó đã được quy định rất rõ trong bản ghi nhớ. Mọi sự can thiệp hay hành động đơn phương nào cũng sẽ chỉ khiến tình hình thêm căng thẳng và làm chậm quá trình mở cửa trở lại eo biển” ông tuyên bố.

Dù còn khác biệt kênh đàm phán giữa hai nước vẫn chưa đóng lại, Iran và Oman ngày 29/6 tổ chức cuộc họp đầu tiên bàn về cơ chế quản lý Hormuz với đại diện phía Tehran là Thứ trưởng Ngoại giao Kazem Gharibabadi. Ông cho biết hai bên đã “đạt hiểu biết chung” trong đó “Oman cho rằng cần thu phí đối với các dịch vụ được cung cấp” và hai nước đã lập các ủy ban kỹ thuật, dự kiến bắt đầu thảo luận chuyên sâu trong 7-8 ngày tới.

Về phần mình Muscat tiếp tục bác bỏ việc áp phí quá cảnh với tàu đi qua Hormuz nhưng để ngỏ khả năng bàn về các khoản phí gắn với dịch vụ hàng hải cụ thể. “Việc thu phí đối với các dịch vụ được cung cấp là hợp pháp và chúng tôi đang thảo luận với Iran về vấn đề này” Ngoại trưởng Oman Badr al-Busaidi nói. Khoảng cách giữa một bên muốn giữ quyền điều phối và một bên chỉ chấp nhận thu phí dịch vụ theo luật quốc tế, vì vậy vẫn là điều chưa được giải quyết dứt điểm.

Minh Thu (tổng hợp)