Kiểm soát vũ khí hạt nhân từng là trụ cột quan trọng giúp Mỹ và Liên Xô duy trì ổn định chiến lược suốt Chiến tranh Lạnh. Trong bối cảnh cạnh tranh cường quốc hiện nay, khuôn khổ này đứng trước nguy cơ sụp đổ, đặt ra thách thức lớn đối với an ninh toàn cầu và khả năng ngăn ngừa thảm họa hạt nhân.
Chân dung tập đoàn Murphy Oil và mỏ dầu lớn ngoài khơi Việt Nam
Nestlé Việt Nam thu hồi 17 lô sữa công thức NAN do nguy cơ độc tố
Vợ chồng người Nga nhận lại ngoại tệ bị nữ giúp việc lấy trộm
Di sản kiểm soát vũ khí hạt nhân trong Chiến tranh Lạnh
Từ các cuộc đàm phán SALT cuối thập niên 1960 đến các hiệp ước START sau năm 1991, Mỹ và Liên Xô đã xây dựng hệ thống ràng buộc pháp lý quan trọng. Các hiệp ước này không chỉ cắt giảm số lượng đầu đạn mà còn tạo minh bạch chiến lược.
Cơ chế thanh tra, trao đổi dữ liệu định kỳ giúp hai bên giảm nguy cơ hiểu lầm. Nhờ đó, dù đối đầu gay gắt, ổn định chiến lược vẫn được duy trì trong nhiều thập kỷ.
New START, ký năm 2010 và gia hạn năm 2021, là hiệp ước song phương cuối cùng còn hiệu lực giữa Nga và Mỹ. Hiệp ước giới hạn mỗi bên tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược.
Tuy nhiên, từ năm 2023, các cơ chế thanh tra bị đình chỉ do xung đột Ukraine. Điều này làm suy giảm đáng kể giá trị thực tế của hiệp ước, dù hai bên vẫn tuyên bố tuân thủ giới hạn.
Trước thời điểm hết hạn vào ngày 5/2, Nga đề xuất gia hạn New START thêm 12 tháng. Mỹ chưa đưa ra phản hồi rõ ràng, khiến triển vọng hiệp ước thêm bất định.
Kiểm soát vũ khí hạt nhân trong trật tự đa cực
Hiện Nga và Mỹ vẫn nắm khoảng 87% tổng số đầu đạn hạt nhân toàn cầu. Tuy nhiên, cán cân này đang thay đổi khi Trung Quốc mở rộng nhanh năng lực hạt nhân.
Washington từng đề xuất khuôn khổ kiểm soát ba bên, song Bắc Kinh bác bỏ, cho rằng quy mô lực lượng không tương xứng. Nga lại muốn tính cả lực lượng hạt nhân của Anh và Pháp, làm triển vọng đàm phán thêm phức tạp. Trong bối cảnh đó, một hiệp ước đa phương toàn diện được đánh giá là khó khả thi trong ngắn hạn.
Ưu tiên giảm thiểu rủi ro chiến lược
Khi thiếu vắng hiệp ước ràng buộc, nhiều chuyên gia nhấn mạnh các biện pháp giảm rủi ro. Đường dây nóng, thông báo trước tập trận, hay khôi phục trao đổi quân sự có thể ngăn tính toán sai lầm.
Hiện chỉ Nga và Mỹ duy trì đường dây nóng hạt nhân 24/7. Việc thiếu các kênh tương tự giữa NATO và Moscow làm gia tăng rủi ro leo thang ngoài ý muốn. Gia hạn New START, dù tạm thời, có thể giúp duy trì khoảng đệm ổn định. Tuy nhiên, nó không giải quyết các thách thức cấu trúc dài hạn của kiểm soát vũ khí hạt nhân.
Việc New START sắp hết hạn đánh dấu bước ngoặt quan trọng đối với kiểm soát vũ khí hạt nhân. Thế giới đa cực, thiếu lòng tin đòi hỏi cách tiếp cận linh hoạt hơn. Lịch sử cho thấy, ngay cả lúc căng thẳng nhất, đối thoại vẫn là công cụ thiết yếu. Duy trì các ràng buộc tối thiểu sẽ tiếp tục là chìa khóa ngăn chặn kịch bản tồi tệ nhất.
Theo: Báo Thanh Hoá
