“Chỉ trích người khác thì dễ, nhận ra chính mình mới khó.” Câu nói của Tolstoy như một mũi kim khẽ chạm vào điểm yếu mềm của bản tính con người.
Bạn có nhận ra không? Khi bạn chỉ thẳng vào mặt người khác mà nói, thực ra ngón tay của chính bạn đã vấy bụi trước rồi. Chỉ trích bất kỳ ai, bất kỳ việc gì, đều như một gáo nước bẩn hắt ra ngoài: làm ướt người khác, mà bản thân mình cũng khó tránh khỏi vương bùn, tanh mùi. Kẻ ngu muội mới dựa vào cách chỉ trích ngu muội để xé rách một mối quan hệ, biến đôi bên lẽ ra phải cùng đối diện vấn đề thành những “cao thủ đổ lỗi”.
Cái giá của sự chỉ trích: Cắt đứt cây cầu giao tiếp
Người xưa nói “họa từ miệng mà ra”; cái miệng “chỉ trích” ấy, bản lĩnh gây họa thực không nhỏ.
Về cuối đời, Lương Vũ Đế Tiêu Diễn nghe đại thần Hạ Thâm tha thiết bày tỏ những tệ nạn của triều chính. Không ngờ Lương Vũ Đế đọc tấu xong thì nổi giận lôi đình, lần lượt bác bỏ, còn quay sang buộc tội Hạ Thâm “nói năng vu vơ”, “mua danh trục tiếng”. Trận lôi đình ấy đã dập tắt những tia chân thành cuối cùng trên triều.
Từ đó, quần thần trên điện sợ hãi như ve sầu giữa giá rét, không ai còn dám dâng lời can gián. Triều đình bề ngoài thì yên ổn, nhưng chẳng khác nào tòa lầu nguy khốn, rốt cuộc sụp đổ trong loạn Hầu Cảnh.
Đáng tiếc thay, những lời “chỉ trích” trung thành trước đó lại hóa ra lưỡi dao chặt đứt sợi dây mây cứu mạng.
Socrates nói: “Cuộc đời không được tự xét mình thì không đáng sống.” Ở đời xử thế, biết tự xét mình còn quan trọng hơn phán xét người khác. Chỉ trích là màn sương che lấp đôi mắt tự tỉnh; tĩnh lặng là dòng suối rửa sáng tấm lòng minh xét.
Khổng Tử dạy: “Cầu toàn ở mình, giảm trách người.” Quả thực, một người nghiêm với mình, khoan dung với người, ấy mới là đại đạo xử thế. Nếu có thể hướng ánh mắt khắt khe vào nội tâm mình, đem tấm lòng rộng rãi hướng ra bên ngoài, thì thế giới thuộc về bạn mới có thể mở rộng thênh thang.
Lincoln từng nói: “Thà thắp lên một ngọn nến còn hơn nguyền rủa bóng tối.”
Đúng vậy, người thông minh, thay vì chọn chỉ trích để xả giận, thà thay đổi chính mình để có cách ứng xử tốt hơn. Cũng như mọi lời oán than đều không giải quyết được gì; chỉ có hành động của bản thân mới có thể thay đổi hiện thực. Nếu không, bạn càng chỉ trích người khác, bản thân càng giậm chân tại chỗ; chỉ có hành động bền bỉ đến cùng mới là ngọn đèn soi sáng con đường phía trước.
Cội rễ của chỉ trích: soi thấy nỗi sợ trong tim
Vì sao một người lại quen miệng chỉ trích người khác? Thực ra phía sau đó ẩn giấu một sự yếu mềm mà bản thân không muốn bị người khác trông thấy.
Hoàng đế La Mã Hadrian nổi tiếng tài học, nhưng lại vô cùng nhạy cảm với ngoại hình của chính mình. Một lần, thấy họa sĩ vẽ đôi tai mình hơi nhỏ, ông liền quát mắng, thậm chí giận dữ nhảy dựng lên. Họa sĩ im lặng giây lát rồi kính cẩn đáp: “Bệ hạ, đôi tai của Ngài… quả đúng là như vậy.” Hadrian soi gương, bật cười ngượng nghịu—ra là bấy lâu, ông chưa từng dám đối diện với chính mình trong gương, mà lại trút vấn đề mình không muốn đối mặt lên người khác.
Một khi con người nhiễm thói xấu là hay chỉ trích người, ấy là để che đậy cái bóng mà họ không dám chạm tới.
Nietzsche nhìn thấu: “Khi ngươi nhìn lâu vào vực sâu, vực sâu cũng sẽ nhìn lại ngươi.” Quả vậy, khi một người tùy tiện chỉ trích người khác, cái bóng trong lòng ta cũng bị đánh thức. Bởi khi bạn chỉ ra khuyết điểm của đối phương, có lẽ đó chính là cái bóng phản chiếu điều bạn sợ hãi. Thế là, bạn càng sợ đối diện, thứ ấy càng thích đến khống chế bạn.
Lão Tử đã nói rõ: “Biết người là trí; biết mình là sáng.” Xử thế, nhìn thấu người khác là thông minh, nhận rõ chính mình mới là đại trí tuệ. Mỗi lần bạn chỉ trích, chẳng qua là phóng chiếu nỗi khiếp nhược ra bên ngoài; chỉ có tự tỉnh mới là dũng khí lớn lên từ bên trong.
Gandhi nói: “Mắt đền mắt chỉ khiến cả thế giới đều mù lòa.” Thực tế đúng là như vậy: oán oán tương báo, cuối cùng sa vào bóng tối. Chỉ trích là con dao hai lưỡi: làm người khác tổn thương, cũng tự làm mình thương tích; khoan dung là liều thuốc: cứu người cũng tự cứu mình.
Trí tuệ của không chỉ trích: Mở ra con đường rộng
Trong quá trình giao tiếp và chung sống, học cách buông lưỡi dao chỉ trích, ta mới có thể nắm lấy những công cụ xây dựng mối quan hệ tốt đẹp, hòa hợp, lành mạnh. Khi mới vào triều, danh tướng Bắc Tống Lữ Mông Chính bị người sau rèm chê bai: “Thằng nhãi này cũng xứng dự chính à?” Nhưng Lữ Mông Chính làm như không nghe thấy, thẳng bước đi qua. Đồng liêu bất bình muốn truy hỏi, ông lập tức ngăn lại: “Nếu biết tên người ấy, e rằng cả đời khó quên. Thà không biết còn hơn.” Hiển nhiên, sự khoáng đạt “không biết” này giúp ông tránh vô số tranh chấp vô ích, cuối cùng trở thành bậc hiền tướng một thời. Ngoài đời, ta quả thực sẽ gặp đủ thứ việc nhỏ nhoi, rối ren, nhếch nhác; nhưng nếu làm được việc bỏ qua một câu ác ý, tức là đã dành lại bầu trời trong xanh vạn dặm cho tâm hồn.
Victor Hugo nói: “Sự báo thù cao quý nhất là khoan dung.” Khoan dung không phải yếu đuối, mà là bằng chứng của một tâm hồn mạnh mẽ. Ngược lại, bạn tưởng rằng chỉ trích thẳng mặt là dũng khí, là sức mạnh—kỳ thực lại trái ngược. Khi cơn bốc đồng muốn chỉ trích lắng xuống, ánh sáng trí tuệ mới soi rõ nẻo đường.
Dale Carnegie nói: “Chỉ trích là vô dụng, nó khiến người ta ở thế phòng thủ.” Chỉ trích dựng tường, thấu hiểu bắc cầu. Dồn sức vào xây dựng chứ không phá bỏ, con đường mới càng đi càng rộng. Người có tầm và có mắt nhìn thường sẽ dùng thiện ý để thấu hiểu, chứ không dùng giận dữ để phê phán. Quay lưng lấy tình thương thay cho chỉ trích, giữa sa mạc cũng có thể trào dâng mạch nước ngọt.
Hãy biết rằng, những lời chỉ trích ngoài đời như những đốm lửa chạy loạn khắp nơi, rốt cuộc sẽ thiêu đen các mối quan hệ, cũng làm bỏng chính mình. Còn tự tỉnh là dòng suối mát, khoan dung là mái hiên tránh mưa, hành động mới là viên đá lát đường đích thực. Người thật sự mạnh mẽ đều hiểu rèn giũa bản thân trong tĩnh lặng, ôm lấy người khác bằng thấu hiểu. Chỉ khi buông ngón tay chỉ trích xuống, ta mới có thể mở rộng vòng tay, vững vàng đón lấy mọi sức nặng mà đời ném tới—trong sức nặng ấy, có trách nhiệm, có hơi ấm, và có một cõi nhân gian khoáng đạt mà ta và người cùng chung sống.
Theo: aboluowang
