ANKARA – Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố cắt đứt quan hệ thương mại với Tây Ban Nha ngày 08/7, các bộ ngành Mỹ bắt đầu soạn danh sách hàng hóa bị cấm vận, nhưng phạm vi thực tế của lệnh này vẫn chưa rõ.
- Hơn 70 nghị sĩ châu Âu ký thư yêu cầu điều tra chủ tịch FIFA
- Ông Trump tuyên bố thỏa thuận Iran tan vỡ nhưng vẫn để ngỏ đàm phán
- Mỹ tấn công Iran quy mô lớn sau vụ tàu bị đánh ở Hormuz
Tuyên bố được đưa ra bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara, trong bối cảnh Washington và Madrid đang tranh cãi về mức chi tiêu quốc phòng và lập trường của Tây Ban Nha trong cuộc xung đột Mỹ – Iran. Một quan chức chính phủ Mỹ nói với Reuters rằng Bộ Tài chính, Bộ Thương mại và Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ sẽ cùng trình lên ông Trump danh sách các sản phẩm Tây Ban Nha dự kiến bị cấm vận trong vài ngày tới, cho thấy lệnh cấm có thể chỉ mang tính chọn lọc thay vì toàn diện.
Công cụ pháp lý chủ chốt mà ông Trump có thể viện dẫn là Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế, gọi tắt là IEEPA. Đạo luật này đã được Mỹ dùng để hạn chế thương mại với Iran, Nga và Triều Tiên, cũng như để chặn các giao dịch bằng đồng USD của hàng nghìn công ty và cá nhân bị coi là có liên quan đến khủng bố hoặc đe dọa an ninh quốc gia.
Hồi tháng 2, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết ông Trump không được dùng IEEPA để áp thuế nhập khẩu. Tuy nhiên, tòa không phán quyết về bản chất của tình trạng khẩn cấp mà ông viện dẫn, và các luật sư thương mại cho rằng ông vẫn có thể dùng đạo luật này để áp cấm vận hoặc trừng phạt kinh tế.
Để kích hoạt IEEPA, ông Trump phải ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia vì “mối đe dọa bất thường hoặc đặc biệt” với an ninh, chính sách đối ngoại hoặc kinh tế. Peter Shane, Giáo sư luật tại Đại học New York, cho rằng “rất khó hình dung” việc một nước thành viên NATO không đạt mục tiêu chi quốc phòng trong thời bình lại tạo ra tình trạng khẩn cấp với Mỹ. Dù vậy, Mayur Patel – cựu cố vấn thương mại của phe Cộng hòa tại Ủy ban Tài chính Thượng viện – cho biết ông Trump vẫn có thể tuyên bố tình trạng khẩn cấp, và “IEEPA sẽ cho phép ông Trump áp đặt cấm vận”, kể cả khi quyết định này sau đó bị đưa ra tòa.
IEEPA cũng cho phép áp cấm vận có chọn lọc bằng cách miễn trừ các mặt hàng thiết yếu, tương tự cách Mỹ từng làm với Nga khi loại trừ uranium đã được làm giàu, phân bón và palladium. Trong trường hợp Tây Ban Nha, các linh kiện turbine động cơ phản lực do ITP Aero sản xuất và được General Electric hay Pratt & Whitney sử dụng có thể được xem xét miễn trừ.
Ngoài IEEPA, ông Trump còn có thể dùng Điều khoản 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 – nhắm vào các hành vi thương mại không công bằng – hoặc Điều khoản 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962, vốn từng được ông dùng để bảo vệ ngành ôtô, thép và nhôm với lý do an ninh quốc gia. Bộ Thương mại cũng có thể mở điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp; trong nhiệm kỳ đầu, chính quyền Trump đã áp thuế chống bán phá giá 30% với olive đen Tây Ban Nha theo đề nghị của ngành olive California.
Tuy nhiên, bất kỳ biện pháp thương mại nào nhằm vào Tây Ban Nha đều vấp phải một rào cản cấu trúc: chính sách thương mại của các nước EU do Liên minh Châu Âu thiết lập, không phải từng nước thành viên. Dù vậy, Mỹ trước đây cũng từng đe dọa áp thuế riêng với từng nước EU liên quan đến thuế dịch vụ số.
Quy mô thương mại song phương cho thấy rủi ro từ cả hai phía. Theo Cục Thống kê Dân số Mỹ, tổng kim ngạch thương mại hàng hóa giữa hai nước đạt gần 47,9 tỷ USD năm ngoái; nếu tính cả dịch vụ và du lịch, con số này lên tới 74,5 tỷ USD, theo Cục Phân tích Kinh tế thuộc Bộ Thương mại Mỹ. Madrid là đối tác thương mại lớn thứ 23 của Washington.
Mỹ hiện xuất siêu với Tây Ban Nha: xuất khẩu 26,6 tỷ USD hàng hóa năm ngoái, nhập khẩu 21,35 tỷ USD, tạo ra thặng dư thương mại 5,25 tỷ USD. Hàng nhập khẩu chủ yếu từ Tây Ban Nha gồm dược phẩm, máy biến áp, các sản phẩm từ dầu, gạch men và dầu olive; hàng Mỹ xuất sang gồm dược phẩm, dầu thô, máy bay dân dụng và ngô.
Lệnh cấm vận nếu được thực thi cũng có thể gây gián đoạn đầu tư song phương. Theo Eurostat, các doanh nghiệp Tây Ban Nha đã rót gần 97,2 tỷ euro (tương đương khoảng 111 tỷ USD) vào Mỹ – đây là điểm đến đầu tư lớn nhất của Tây Ban Nha trên toàn cầu. Chiều ngược lại, Mỹ cũng là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Tây Ban Nha với hơn 116 tỷ euro (khoảng 132,4 tỷ USD) vốn đầu tư sản xuất, tạo việc làm cho khoảng 200.000 người.
Câu hỏi về di chuyển và du lịch vẫn chưa có câu trả lời. Ông Trump chưa nói rõ sẽ hạn chế công dân Tây Ban Nha đến Mỹ bằng cách nào, hay có cấm công dân Mỹ sang Tây Ban Nha hay không – trong khi chi tiêu du lịch của người Mỹ được tính là khoản nhập khẩu dịch vụ đối với Mỹ. Theo cơ quan thống kê Tây Ban Nha, khoảng 4,45 triệu người Mỹ đã đến nước này và lưu trú hơn một ngày năm ngoái, tăng 4,3% so với năm 2024; người Mỹ là nguồn thu du lịch lớn thứ tư của Tây Ban Nha trong năm 2024, với 6,15 tỷ euro, và thường lưu trú lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn so với các nhóm khách khác.
Đây không phải lần đầu ông Trump đe dọa trừng phạt thương mại Tây Ban Nha. Tháng 10/2025, ông cảnh báo có thể áp thuế vì Madrid từ chối cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP tại hội nghị thượng đỉnh NATO. Tháng 3 năm nay, ông yêu cầu Bộ trưởng Bessent và Đại diện Thương mại Jamieson Greer mở điều tra để cấm vận toàn bộ hàng hóa từ Tây Ban Nha; đến nay, chưa có cuộc điều tra nào như vậy được công bố.
Đỗ Vân (tổng hợp)
