Nghị định 46 và áp lực cải cách quản lý an toàn thực phẩm

Nghị định 46 về an toàn thực phẩm đang gây ra nhiều tranh cãi khi các doanh nghiệp cho rằng việc lùi thời hạn áp dụng chỉ là giải pháp tình thế.

Bất cập từ cơ chế kiểm soát của nghị định 46

Việc ban hành Nghị định 46 hướng dẫn Luật An toàn thực phẩm đã tạo ra một làn sóng lo ngại trong cộng đồng doanh nghiệp ngay từ những ngày đầu thực thi. Theo phản ánh từ Hiệp hội Thực phẩm minh bạch (AFT), quy định mới này đang mở rộng phạm vi kiểm tra nhà nước một cách thiếu chọn lọc, gây áp lực lớn lên hệ thống logistics. Không chỉ dừng lại ở các thành phẩm nhập khẩu, ngay cả các loại nguyên liệu, phụ gia hay bao bì dùng cho sản xuất nội bộ cũng bị đưa vào diện tiền kiểm nghiêm ngặt.

Điểm đáng chú ý là yêu cầu về công bố hợp quy và các chứng nhận an toàn thực phẩm từ cơ quan nước xuất khẩu đang gây khó chồng khó cho doanh nghiệp. AFT đã dẫn chứng trường hợp một lô hàng từ Ấn Độ dù đã có chứng nhận hữu cơ quốc tế và lịch sử nhập khẩu ổn định vẫn bị yêu cầu lấy mẫu kiểm nghiệm lại tại Việt Nam. Thực tế cho thấy nhiều phòng thí nghiệm trong nước hiện nay vẫn chưa có hướng dẫn cụ thể hoặc tiêu chuẩn kiểm tra của Bộ Y tế còn quá khác biệt so với thông lệ quốc tế.

Sự chồng chéo trong thủ tục hành chính không chỉ làm chậm quy trình mà còn làm giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa nội địa so với khu vực. Các chuyên gia kinh tế nhận định rằng việc áp dụng cơ chế tiền kiểm đối với cả bao bì và phụ gia sản xuất là một bước lùi trong nỗ lực cải cách hành chính. Nếu không có sự thay đổi căn bản về tư duy quản lý, những nút thắt này sẽ tiếp tục kìm hãm đà hồi phục của các doanh nghiệp thực phẩm trong giai đoạn tới.

Hệ quả kinh tế và rủi ro từ nghị định 46

Đại diện EuroCham tại Việt Nam, ông Huỳnh Quang Tuấn, cảnh báo rằng mức độ kiểm tra theo quy định mới đã tăng lên gấp nhiều lần so với trước đây. Thay vì chỉ kiểm tra hồ sơ như tiền lệ, nay cơ quan chức năng yêu cầu cả việc lấy mẫu kiểm nghiệm thực tế cho mọi lô hàng, bất kể lịch sử tuân thủ. Quy trình quản lý từ 2 cấp đã chuyển thành 3 cấp phức tạp, trong khi số lượng các cơ sở kiểm nghiệm đủ năng lực lại có xu hướng giảm sút.

Hệ quả trực tiếp của những quy định này là thời gian chờ đợi thông quan tại các cửa khẩu và cảng biển tăng mạnh, gây rủi ro lớn cho hàng tươi sống. Đối với các mặt hàng rau củ quả hay thực phẩm có hạn sử dụng ngắn, việc chậm trễ chỉ khoảng 9 đến 10 ngày đồng nghĩa với việc toàn bộ lô hàng có nguy cơ bị hỏng hoàn toàn. Điều này không chỉ gây thiệt hại về tài chính mà còn làm đứt gãy các chuỗi cung ứng thực phẩm quan trọng phục vụ thị trường.

Nghịch lý ở chỗ, phần lớn các vụ việc liên quan đến hàng giả hay hàng kém chất lượng thời gian qua không xuất phát từ nhóm hàng nhập khẩu chính ngạch. Tuy nhiên, theo Nghị định 46, nhóm hàng này lại đang phải chịu sự kiểm soát tiền kiểm nặng nề nhất, dẫn đến chi phí lưu kho bãi tăng vọt. Việc loại bỏ các phòng kiểm nghiệm quốc tế và áp dụng các quy định nhãn mác thiếu thống nhất giữa các địa phương đang đẩy doanh nghiệp vào thế khó.

Hướng tới giải pháp quản lý rủi ro hiện đại

Các hiệp hội doanh nghiệp lớn như EuroCham và AmCham đã thống nhất kiến nghị Chính phủ cần kéo dài thời gian lùi thực hiện đến năm 2026. Mục tiêu của đề xuất này là tạo khoảng trống thời gian cần thiết để các cơ quan quản lý và doanh nghiệp cùng rà soát, sửa đổi tận gốc những bất cập. Việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm được xem là chìa khóa duy nhất để tháo gỡ triệt để những chồng chéo hiện tại thay vì chỉ lùi thời hạn tạm thời.

Thay vì kiểm soát dàn trải, các chuyên gia đề xuất Việt Nam nên chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình quản lý dựa trên mức độ rủi ro và tăng cường hậu kiểm. Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng quản lý hệ thống từ trang trại đến bàn ăn hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ tập trung kiểm tra sản phẩm cuối cùng. Việc thừa nhận kết quả kiểm nghiệm từ các tổ chức uy tín nước ngoài cũng là giải pháp cần thiết khi hệ thống trong nước chưa đáp ứng kịp.

Để tránh tình trạng tắc nghẽn tái diễn sau ngày 15-4, việc số hóa và thống nhất dữ liệu giữa các cơ quan quản lý là yêu cầu bắt buộc. Các địa phương cần được nâng cao năng lực thực thi và có sự thống nhất trong cách hiểu các quy định pháp luật để tránh gây phiền hà cho doanh nghiệp. Chỉ khi quản lý bằng tiêu chuẩn rõ ràng và minh bạch, ngành thực phẩm mới có thể phát triển bền vững và đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng.

Theo: Báo Tuổi Trẻ