4 giờ sáng tại Vĩnh Yên, hơi sương còn đặc quánh, Hà Thị Ngọc Lan (sinh năm 1978), khi ấy mới 12 tuổi, đã ngồi bên tấm phản gỗ trong gian bếp nhà chị gái Thanh (sinh năm 1960), nhóm bếp than tổ ong để ninh xương và luộc lòng lợn chuẩn bị cho phiên chợ sớm. Từ một cô bé không biết chữ lớn lên giữa những chuyến hàng lậu vùng biên giới, bà đi qua một cuộc hôn nhân với người lính tên Sĩ, những năm tháng ăn nên làm ra rồi trắng tay vì lô đề, để rồi tự hỏi điều gì có thể cứu một người đàn bà đã mất cả sức khỏe lẫn niềm tin vào chính mình. Câu trả lời, hóa ra, nằm trong một cuốn sách mà người chị mang tới giữa những ngày bà nằm liệt giường.
Tuổi thơ bên bếp than và những chuyến hàng vượt biên
Lan dùng dao cạo sạch từng chiếc tai lợn, cho vào nồi nước đang bốc khói nghi ngút. Buổi chiều, sau khi quét dọn nhà cửa, bà ngồi băm hàng cân hành khô, rang lạc và trông cháu cho chị. Tiền công mỗi ngày là 10.000 đồng, được chị Thanh giữ hộ để tích góp thành vàng.
Năm 15 tuổi, Lan sang vùng biên giới Lào Cai để ở với mẹ, lúc này đang làm bánh rán và bánh sắn bán tại chợ Việt Nam bên phía Trung Quốc. Để có thêm tiền lời, Lan mua chịu một chiếc xe đạp và bắt đầu những chuyến buôn đường lậu.
Trong một chuyến hàng cuối năm, Lan nhận hai bao đường trắng, mỗi bao nặng hơn 50 kg vắt ngang yên xe đạp. Quãng đường từ kho hàng về đến ga tàu Lào Cai phải vượt qua những con dốc đồi cao dựng đứng. Bà gồng mình, hai tay bám chặt ghi-đông, vai tì vào yên xe để đẩy khối hàng nặng gấp đôi trọng lượng cơ thể lên dốc. Mồ hôi vã ra, chân tay sứt sát vì xích xe và đá dăm. Khi lên đến đỉnh dốc, Lan thoáng thấy bóng dáng đội quản lý thị trường từ xa. Ngay lập tức, bà lao cả người lẫn chiếc xe chở hàng dạt vào một bãi cây rậm rạp ven đường, nằm im nín thở.
Sau khi đội tuần tra đi khuất, Lan mới dắt xe ra khỏi bụi rậm. Bà lén dùng một chiếc que nhọn chọc vào bao đường, hứng lấy một ít để riêng như một cách “ăn gian làm rối” nhằm kiếm thêm chút lợi trước khi giao hàng cho khách dưới xuôi. Mỗi chuyến hàng trôi chảy như vậy mang lại cho bà 10.000 đồng tiền lãi. Có những lúc, Lan suýt bị lừa bán sang Trung Quốc khi một người quen của mẹ mời bà đến một nhà nghỉ để xem mặt người đàn ông Trung Quốc muốn lấy vợ Việt. Nhìn thấy ly nước được mời, bà không uống mà nhân lúc người kia rời đi đã chạy thẳng một mạch về phía lều của mẹ ở chợ.
Đám cưới, đứa con và tờ giấy khai sinh không dễ có
Năm 1998, khi tròn 20 tuổi, Lan kết hôn với ông Sĩ, một quân nhân thường xuyên ăn sáng tại quán cháo lòng của chị Thanh. Trước khi cưới, Lan nói với ông Sĩ: “Em là con người không biết chữ và em lấy anh em không về nhà anh ở đâu, em ở nhà em, anh có đồng ý không?”. Ông Sĩ đồng ý và hai người làm đám cưới sau một tháng tìm hiểu. Tài sản mang theo của bà là một chỉ vàng đeo tai, một chỉ vàng còn lại đã được chị Thanh khấu trừ để gán cho bà một chiếc tivi cũ.
Năm 2000, con trai đầu lòng chào đời. Do hồ sơ gia đình phức tạp, mẹ Lan mang họ của người chồng liệt sĩ đầu tiên nhưng Lan là con của người chồng thứ hai, dẫn đến việc bà không có giấy khai sinh. Để làm thủ tục nhập hộ khẩu cho con, Lan phải nhờ một người bạn đi cùng đến cơ quan đăng ký tại địa phương để viết đơn hộ vì bà không biết chữ.
Tại văn phòng đăng ký, người cán bộ nhìn vào tờ đơn, chất vấn về việc cha bà sinh năm 1930, đã hy sinh từ lâu nhưng đến nay bà mới đi làm giấy tờ. Lan đứng trước bàn làm việc, khẩn khoản nói: “Anh ơi, thôi thì anh cứ mắt nhắm mắt mở anh cho em, để em về có cái giấy khai sinh nhập khẩu cho con em”. Sau một hồi trình bày về việc mẹ mình mang họ chồng liệt sĩ dù sau này có con với người khác, Lan được người cán bộ ký xác nhận vào tờ giấy khai sinh.
Có được giấy tờ tùy thân, Lan chuyển về khu gia đình quân đội tại Khai Quang (Vĩnh Phúc) vào năm 2004, khi đang mang bầu người con trai thứ hai. Tại đây, bà bắt đầu mở một quầy bán vé số và dần dấn thân vào việc ghi lô đề để kiếm hoa hồng, mở ra một chương hoàn toàn khác của cuộc đời mình.
Cú ngã trên phố mặt đường
Bên hiên nhà tại khu gia đình quân đội KT 8887, bà đặt một chiếc bàn gỗ nhỏ làm quầy bán vé số kiến thiết. Thế nhưng, khách ghé quầy không chỉ tìm vận may với vé số nhà nước; họ bắt đầu nhờ bà ghi thêm những con số lô, đề bên ngoài để hưởng chênh lệch. Quầy vé số nhanh chóng trở thành một “đại lý” đỏ đen nhộn nhịp nhất khu vực mỗi buổi chiều trước giờ nổ số. Theo lời kể của bà Lan, vào thời kỳ cao điểm, có những ngày bà thu về khoản tiền hoa hồng lên tới 100 triệu đồng chỉ trong vòng 24 giờ. Những xấp tiền mặt mệnh giá lớn được kiểm đếm vội vã dưới ánh đèn tuýp trước giờ nộp bảng cho chủ lớn đã trở thành nhịp sống hối hả của bà suốt nhiều năm.
Tham vọng mở rộng kinh doanh tại vị trí đắc địa, bà Lan gạ một người chị bán lại cho mình ngôi nhà mặt phố mà chị đang đứng tên hộ người em chồng đi Nga. Bà Lan nhớ lại, giao dịch này được thỏa thuận với giá 1,8 tỷ đồng. Để gom đủ số tiền này, bà bán một ô đất cũ tại Dốc Láp lấy 500 triệu đồng, vay ngân hàng 800 triệu đồng và nợ lại chị gái phần còn lại. Khi nhận tiền, bà chị dặn dò kỹ: “Mày không được đi kể với ai là mày mua ngược lại của chị, mày vẫn phải im lặng như thế”. Bà Lan chấp thuận, âm thầm chuyển về ngôi nhà mặt phố với niềm tin về một bệ phóng giàu sang, dù lúc đó bà vẫn chưa biết hết mặt chữ lớp 3 của mình.
Sự sụp đổ bắt đầu từ một nữ khách hàng “ruột” chuyên đánh lô đề quy mô lớn tại Lập Thạch. Người này ban đầu tạo lòng tin tuyệt đối bằng cách trả tiền sòng phẳng, thậm chí dụ bà Lan đi vay lãi cao để cho cô ta vay lại lấy chênh lệch. Đỉnh điểm của cú lừa là khi nữ khách hàng này ghi những con đề trị giá hàng trăm triệu đồng nhưng chỉ ký nợ bảng. Khi nợ chồng nợ, bà Lan tức tốc thuê xe chạy lên Lập Thạch để tìm người. Bước vào căn nhà trống huếch trống hoác, bà chết lặng khi nhận ra đối phương chẳng còn tài sản gì giá trị. Điều cay đắng nhất là khi bà đứng giữa sân nhà con nợ, điện thoại vẫn đổ chuông và người phụ nữ kia vẫn nghe máy, trả lời bằng giọng “ngọt ngào” nhưng tuyệt nhiên không có một đồng tiền trả lại.
Tin vỡ nợ lan đến đơn vị quân đội gần đó nơi ông Sĩ công tác. Đối mặt với áp lực giữ gìn quân hàm và danh dự, ông Sĩ đưa ra quyết định dứt khoát: “Thôi có cái nhà mặt đường đấy thì gán nợ giả cho người ta cho nó xong”. Buổi chiều hôm ấy, bà Lan đứng lặng trong phòng khách nhìn những người chủ lô đại lý kéo đến ký giấy tờ gán toàn bộ ngôi nhà 1,8 tỷ đồng. Gia đình bà dọn đồ, lùi sâu vào một ô đất khuất phía trong khu dân cư, bắt đầu lại trong ngôi nhà ba tầng vẫn còn gánh nợ ngân hàng.
Sau biến cố, bà Lan rơi vào trạng thái suy sụp mà bà mô tả là “người sống mà không còn cái hồn”. Suốt nhiều tháng, sinh hoạt của bà chỉ gói gọn trong việc ăn xong là lên giường nằm bất động trong bóng tối. Cơ thể bà bắt đầu biến dạng, phù nề và béo lên đột ngột do tích nước. Những cơn đau từ chứng thoái hóa hai đốt sống cổ và ba đốt sống lưng tái phát dữ dội; chỉ cần ngồi quá một tiếng là cơn đau lại kéo xuống thắt lưng khiến bà phải nằm vật xuống. Kèm theo đó là chứng viêm loét dạ dày khiến bà thường xuyên nôn ra dịch mật vàng, mật xanh ngay tại chỗ nằm. Xác nhận về tình trạng của vợ, ông Sĩ cho biết đã ba lần đi cắt thuốc Nam cho bà và đưa bà đến bệnh viện quân y 109 để điều trị nhưng bệnh tình chỉ đỡ một phần rồi lại đâu vào đấy.
Trong một buổi chiều u ám, khi bà Lan vẫn nằm liệt giường vì đau đớn và hoảng loạn sau mất mát, bà Thanh xuất hiện tại cửa phòng. Chị không mang theo thuốc men hay lời trách móc nào, mà nhẹ nhàng đặt xuống cạnh gối bà một chiếc đài nhỏ và một cuốn sách dày có bìa màu xanh lam. Bà Thanh giải thích đây là món quà từ một người thông gia ở Úc giới thiệu, vốn định mang đến cho người mẹ hơn 80 tuổi của họ nghe pháp.
Tái sinh giữa cơn đại dịch
Trong không gian nồng mùi thuốc Nam, tiếng đài bắt đầu phát ra những bài giảng đầu tiên, trong khi bà Lan, với vốn chữ ít ỏi, bắt đầu đưa tay chạm vào những trang sách còn mới nguyên. Với một người từng mất ba năm để vượt qua lớp Một và học vấn không hết lớp 3, việc tiếp cận cuốn sách dày hàng trăm trang là một cuộc đánh vật thực sự. Bà Lan kể rằng mình thường xuyên phải “sàng lọc và định vị” từng mặt chữ trong đầu; những chữ cái như “G” hay “Q” vẫn khiến bà ngập ngừng vì chưa thể nhận diện ngay lập tức. Trước đây, bà cho biết chỉ cần nhìn vào một tờ báo hay mẩu giấy bất kỳ là đôi mắt đã “cay xè”, nước mắt chảy ra ròng rã vì mỏi. Thế nhưng, bà chia sẻ một trải nghiệm khác biệt khi đối diện với cuốn sách này: bà có thể ngồi đánh vần liên tục suốt gần hai tiếng đồng hồ mà mắt vẫn khô ráo, không còn cảm giác đau tức như trước.
Chứng kiến sự thay đổi này, bà Thanh xác nhận em gái mình vốn là người “suốt ngày khóc” vì mặc cảm thất học và tủi thân về hoàn cảnh gia đình. Bà Thanh kể lại rằng, từ một người “sống không còn cái hồn” sau vụ vỡ nợ, Lan bắt đầu kiên trì ngồi đánh vần từng chữ, sắc diện dần thay đổi và không còn vẻ phù nề, u uất như những ngày nằm liệt giường. Đến ngày nghe bài giảng thứ sáu, bà Lan kể lại một trải nghiệm mà bà mô tả là “say xe” gấp nhiều lần bình thường. Toàn thân bà rạo rực, rồi đột nhiên bà nôn mửa ngay tại chỗ ngồi, dịch mật vàng và mật xanh tràn ra đống đồ đạc xung quanh. Trong khi tiếng đài vẫn vang lên, bà Lan chọn cách ngồi yên, kiên trì nghe cho đến khi bài giảng kết thúc mới bắt đầu lau dọn. Theo lời kể của bà Lan, sau sự việc đó, những cơn đau dạ dày viêm loét từng khiến ông Sĩ phải ba lần đi cắt thuốc Nam bỗng dưng dịu lại. Chiếc điện thoại Samsung đời cao vốn dùng để “cày” phim Hàn Quốc đến 2-3 giờ sáng cũng bị bà bỏ xó.
Dù cảm thấy thân tâm có nhiều chuyển biến, bà Lan vẫn duy trì quầy vé số vỉa hè suốt ba năm tiếp theo vì lý do để “phù hợp cuộc sống” khi chưa tìm được sinh kế mới. Một buổi chiều muộn lúc 5 giờ kém, khi đang vội vã tổng kết bảng để nộp cho công ty, có khách quen đến ghi con đề 400.000 đồng. Vì quá cuống, bà bảo khách tự ghi vào sau quyển sổ rồi quên bẵng việc gửi số đi. Sáng hôm sau, khi khách đến đòi tiền trúng, bà Lan mở sổ ra mới thấy mình chưa nộp bảng. Bà nói thẳng với khách: “Chết rồi, hôm qua chị quên tiệt em ạ… bây giờ trúng thì làm thế nào?” và đề nghị đền 2 triệu đồng tiền túi. Sau khi khách nhận tiền, bà bộc bạch: “Chị tu luyện nên chị không nói dối, chị nói thật là chị quên thật”. Thái độ thật thà của bà khiến vị khách bất ngờ thay đổi, bắt đầu đòi thêm tiền và gọi người đến gây áp lực, buộc bà Lan phải thu dọn đồ đạc rời khỏi quầy thật nhanh.
Cuối năm 2019, đại dịch Covid-19 bùng phát khiến các quầy vé số phải đóng cửa, bà Lan quyết định: “Thôi em nghỉ để em tìm việc khác”. Sau vài tháng ở nhà và đối diện với những lời phàn nàn từ gia đình chồng về việc “ăn bám”, bà xin vào làm nhân viên tạp vụ tại khách sạn Crown năm sao. Với mức lương 8 triệu đồng, bà Lan làm việc theo ca kíp đầy áp lực. Có những đêm tại khách sạn, bà phải chạy đua với các yêu cầu dọn buồng phòng đến tận 3 giờ sáng, tay lồng chăn, tay đưa thêm đôi dép hay kim chỉ cho khách phòng VIP.
Một cảnh đời sống cụ thể cho thấy sự quyết liệt của bà Lan là việc bà mang theo tập tài liệu vào tận siêu thị lớn. Bà đứng giữa sảnh, gõ cửa từng quầy hàng hoặc tiếp cận khách mua sắm để xin chữ ký kêu gọi chấm dứt cuộc đàn áp tại Trung Quốc. Lan cầm tờ đơn, giới thiệu rành rọt về nguyên lý Chân – Thiện – Nhẫn và giải thích về sự thật mà bà tin tưởng cho những người lạ mặt, bất chấp những cái nhìn dò xét xung quanh. Thậm chí khi đi xe khách xuống Hà Nội thăm con, bà cũng đi dọc lối đi, tặng tài liệu cho từng hành khách và nói về việc tu luyện của mình.
Hoạt động này bắt đầu tạo ra sóng gió lớn khi ông Sĩ liên tục bị đơn vị quân đội nhắc nhở. Là một quân nhân, ông Sĩ ban đầu cảm thấy “ngại và xấu hổ” khi nghe đồng nghiệp bàn tán việc vợ mình đi tặng tài liệu ở phường. Có lần ông về nhà trong cơn nóng giận, gọi các con về và tuyên bố không cho bà ra ngoài tập luyện. Tuy nhiên, một nhịp chuyển tâm lý quan trọng đã diễn ra: mỗi tối, nhìn thấy người vợ từng “ăn bằng nước mắt” và suy sụp thể xác nay lại khỏe mạnh, tự chủ và không còn cần đến những thang thuốc Nam đắt đỏ, sự cứng nhắc trong ông Sĩ bắt đầu lung lay. Ông dần nhận ra sự tương phản giữa vẻ khỏe khoắn hiện tại của vợ và tình trạng bệnh tật của chính mình.
Sự tò mò pha lẫn tuyệt vọng về sức khỏe bộc phát rõ nhất khi ông Sĩ bị chứng ngứa ngoài da hành hạ, mẩn đỏ khắp người, đi nhiều bệnh viện không khỏi. Trong một đêm trực tại đơn vị, thay vì cáu gắt như thường lệ, ông Sĩ âm thầm cầm theo cuốn sách của vợ, lặng lẽ đọc để tìm kiếm một câu trả lời cho riêng mình.
Nhịp sống mới bên quầy pha chế
Sự thay đổi của ông Sĩ không chỉ nằm ở việc đọc sách; nó hiện diện ngay trong những sinh hoạt thường nhật tại căn nhà ở Khai Quang. Những buổi tối ông thường đưa bạn bè về nhà đánh “ba cây”, đánh chắn từ tối đến 2 giờ sáng, vốn thường dẫn đến những cuộc cãi vã nảy lửa, nay hoàn toàn chấm dứt. Bà Lan quan sát thấy chồng không còn ra ngoài tìm sới, cũng không thấy ai đến rủ rê ông vào những hội đỏ đen như trước. Có lần, một người hàng xóm ghé tai bà Lan kể lại: “Chồng em bảo với chị là ‘Chị về chị đọc sách giống với vợ em ấy… thấy nó tập cái này nó cũng khỏe mạnh nó cũng tốt'”.
Nhìn sự nhu hòa từ chồng, bà Lan cũng tự nhìn nhận lại bản thân. Trong một lần chia sẻ, bà thừa nhận: “Cái ‘tôi’ của em nó to, ngày xưa là em vẫn bắt nạt chồng em nhiều ấy thành ra là em được nước”. Bà tâm sự rằng mình đang học cách hạ cái “tôi” xuống để làm tròn vai trò người vợ trong gia đình, thay vì áp đặt sự mạnh mẽ vốn có từ những ngày lăn lộn buôn bán.
Sự kiên định của người đàn bà từng trải qua “bể khổ” vẫn bộc phát rõ rệt trong những chuyến đi thăm con trai lớn sinh năm 2000 tại Hà Nội. Trên xe khách, bà Lan không ngồi yên mà cầm túi tài liệu đi dọc lối đi, dừng lại ở từng hàng ghế để gửi tặng tờ gấp cho hành khách. Khi đến căn trọ của con, bà tặng tài liệu cho cả chủ nhà và những người bạn của con. Con trai bà, đứng giữa căn phòng trọ nhỏ, chỉ biết thở dài trách khẽ: “Mẹ đi đâu mẹ cũng tặng cái này. Mẹ cũng cứ phải nói cái này làm gì?”. Thậm chí khi gặp người yêu của con, bà vẫn thẳng thắn đưa sách và giảng giải về những lợi ích bà có được, khiến con trai nảy sinh thái độ cáu gắt vì cho rằng mẹ đang làm phiền người khác.
Sau 2 năm 7 tháng làm tạp vụ tại khách sạn Crown, bà Lan quyết định dừng lại khi nhận thấy cường độ làm ca đêm bắt đầu quá tải. Những đêm khách sạn “cháy phòng”, bà phải chạy đua thực hiện các thủ tục check-out, dọn buồng và lồng chăn cho khách đến tận 3 giờ sáng. Sự uể oải hiện rõ trên khuôn mặt mỗi buổi sớm mai khiến bà quyết định chuyển về làm việc tại quán cà phê mà bà có cổ phần đầu tư cùng các cộng sự Văn, Thủy và Việt.
Trong buổi họp quán tại Khai Quang, khi bà Lan vừa đề đạt ý định chỉ về để hỗ trợ, Thủy, một cộng sự, đã phản ứng rất dứt khoát: “Không, đến đây làm phải có trách nhiệm, giờ giấc đều phải đúng giờ”. Thay vì bực bội, bà Lan lặng lẽ mỉm cười và chấp thuận.
7 giờ sáng, bà Lan dắt chiếc xe máy ra khỏi cổng, trên giỏ xe là chiếc túi đựng cuốn sách đã bắt đầu sờn mép. Quán cà phê nằm nép mình bên con phố nhỏ, bắt đầu rộn ràng tiếng máy xay và mùi hương đậm đặc. Bà Lan mặc bộ đồ nhân viên, đứng sau quầy pha chế, đôi bàn tay từng băm xương thái hành nay thoăn thoắt lau dọn tách đĩa và chuẩn bị nguyên liệu.
Một vị khách quen đẩy cửa bước vào, bà Lan ngẩng đầu chào, nụ cười rạng rỡ hiện trên khuôn mặt không còn vẻ phù nề của những ngày vỡ nợ. Trong lúc đợi cà phê nhỏ giọt, bà lại thong thả mở túi, lấy ra tờ tài liệu quen thuộc đặt lên bàn cho khách, bắt đầu một câu chuyện mới bằng giọng nói rành rọt của người đã đi qua những thác ghềnh để tìm thấy sự an nhiên.
Xem thêm:
- Phía sau cánh cửa của người đàn bà “ba bát gạo”
- Ba mươi năm từ tiếng mâm vỡ đến sân thượng yên tĩnh lúc 9 giờ tối
- Phạm Ngọc Lai: người lính “thép” và hành trình tìm lại bình yên sau những cơn bão đời
