Phóng sự đời sống | Phạm Thị Lợi – Quỳnh Văn, Nghệ An
Di sản từ bóng tối
Sáng mùng một Tết Nguyên đán năm 1999, xã Quỳnh Văn (Quỳnh Lưu, Nghệ An) se lạnh. Trong căn nhà số 11 Quỳnh Thạch, mùi hương trầm vừa thắp còn chưa kịp tan, cô bé Phan Thị Lợi khi đó 10 tuổi chạy lên gian nhà trên gọi bố dậy đi chúc Tết. Đáp lại tiếng gọi của đứa trẻ là sự im lặng. Trên chiếc giường gỗ, người cha 39 tuổi nằm bất động với hai hàng nước mắt còn sót lại trên má. Biến cố đột ngột vào đúng ngày đầu năm mới đã đẩy gia đình Lợi vào cảnh mẹ góa con côi. Người mẹ 38 tuổi khi ấy phải một mình gánh vác việc nuôi bốn đứa con nhỏ, một người cháu gái và bà nội già yếu. Lợi lớn lên trong sự quan sát lặng lẽ về những chuyến mưu sinh kiệt quệ của mẹ để lo cho bảy miệng ăn, từ đó hình thành thói quen tự nén mọi đau đớn vào bên trong.
Rời trường điện lực, Lợi chọn con đường kinh doanh tự do với đủ nghề từ nuôi gà, vịt, thỏ đến nuôi trùn quế. Tuy nhiên, hai đợt vỡ nợ lớn đã đến, không phải từ cùng một nghề. Năm 23 tuổi, cô vỡ nợ vì chăn nuôi; năm 33 tuổi, đến lượt kinh doanh kéo cô xuống lần nữa. Thiệt hại tài chính lớn đến mức Lợi giữ kín với hầu hết người thân; mỗi khi có ai đó trong xóm tò mò hỏi về số nợ, cô chỉ trả lời bâng quơ: “Đủ làm được mấy cái nhà tầng thôi”.
Đầu năm 2023, bức tranh kinh tế tại số nhà 11 Quỳnh Thạch vẫn nằm ở mức trung bình do hệ lụy từ những lần vỡ nợ trước đó. Trong căn nhà ấy, áp lực không chỉ đến từ những con số nợ mà còn từ sự kỷ luật khắc nghiệt mà Lợi tự thiết lập. Cô thừa nhận mình từng là người cực kỳ truy cầu, nóng nảy và áp đặt, luôn buộc các con phải học hành căng thẳng để điểm số luôn đứng đầu. Sự ngột ngạt ấy càng tăng lên khi gia đình chuẩn bị đón thành viên thứ ba trong bối cảnh sức khỏe người mẹ vốn đã rệu rã vì đủ thứ bệnh từ lao phổi đến thoát vị đĩa đệm.
Bác xóm trưởng, một nhân chứng độc lập thường xuyên qua lại ngôi nhà số 11, xác nhận về tính cách cứng cỏi đến mức cực đoan của Lợi trước khi biến cố ung thư ập đến. Ở địa phương, khi ai bị bệnh hiểm nghèo, xóm thường đến hỗ trợ làm giấy tờ hộ nghèo để giảm chi phí bảo hiểm y tế — hoặc nếu không làm được thì người bệnh phải tự xin. Dù gia đình khó khăn, Lợi vẫn luôn tìm cách từ chối các khoản hỗ trợ. Khi bác xóm trưởng ngỏ ý làm hồ sơ hộ nghèo cho gia đình, Lợi chỉ lặng lẽ xua tay: “Gia đình cháu còn cố gắng được”. Phải đến khi tình hình trở nên quá ngặt nghèo, bác xóm trưởng mới âm thầm tự tay hoàn thiện hồ sơ để gia đình cô được hưởng chế độ hỗ trợ.
Tháng 7 năm 2023, niềm vui sinh đứa con thứ ba ngắn chẳng tày gang khi một khối hạch lạ xuất hiện sát vùng tai của Lợi. Trong những ngày đầu phát hiện bệnh, người ta vẫn thấy Lợi một mình xoay xở với ba đứa trẻ: tay bế đứa út mới hai tháng tuổi khát sữa, mắt vẫn không rời việc kiểm tra bài vở của đứa lớn. Những cơn đau từ khối hạch bắt đầu lan rộng khiến cô không thể nằm nghiêng khi cho con bú, nhưng Lợi vẫn chọn cách im lặng chịu đựng như thói quen từ thuở nhỏ.
Bản án giữa mùa sinh nở
Tháng 9 năm 2023, ngôi nhà số 11 Quỳnh Thạch tràn ngập mùi sữa của đứa trẻ vừa tròn hai tháng tuổi. Giữa những ngày tất bật với tã lót, Phan Thị Lợi phát hiện một khối hạch nhỏ bằng hạt đậu xuất hiện ngay sát vùng tai. Khối hạch không lặn sau hai tuần mà bắt đầu cứng lại, thôi thúc chị thực hiện những chuyến xe đò từ huyện Quỳnh Lưu lên bệnh viện tỉnh, rồi sang cả bệnh viện quốc tế và Bệnh viện Ung bướu Nghệ An. Tại mỗi điểm dừng, chị đều nhận được các vỉ thuốc kháng sinh cùng chẩn đoán viêm họng thông thường. Tuy nhiên, thuốc hết mà khối hạch vẫn lầm lì tồn tại, khiến chị quyết định cùng chồng ra Hà Nội.
Tại Bệnh viện Tai Mũi Họng Trung ương, sau các bước nội soi và sinh thiết, kết quả được đẩy ra qua khe cửa kính: Ung thư vòm họng giai đoạn 3, đã di căn hạch. Người mẹ 35 tuổi nhận tờ giấy với đôi bàn tay run bần bật, khiến tờ phiếu mỏng phát ra tiếng lạch cạch khô khốc giữa hành lang. Trong đầu chị lúc đó hiện lên khuôn mặt đứa con út đang khát sữa mẹ ở quê nhà, cùng hai đứa con lớn đang học lớp một và lớp bốn.
Khi chuyển sang Bệnh viện K Tân Triều để hội chẩn, tình trạng của Lợi trở nên bất ổn. Chị rơi vào trạng thái lờ đờ, phản ứng chậm chạp với các câu hỏi xung quanh. Sau khi quan sát biểu hiện của bệnh nhân, bác sĩ điều trị đã gọi riêng chồng chị và người cô đi cùng ra một góc hành lang. Theo lời chị Lợi nhớ lại, phía bệnh viện cho rằng tinh thần chị đang quá hoảng loạn, có dấu hiệu trầm cảm nặng nên khuyên gia đình đưa chị về nhà để ổn định tâm lý. Vị bác sĩ thẳng thắn cho biết với trạng thái tinh thần hiện tại, cơ thể chị sẽ khó lòng đáp ứng được phác đồ hóa trị hay xạ trị khắc nghiệt.
Về đến Quỳnh Thạch, chị Lợi thường ngồi bất động nhìn ra khoảng sân, tay nắm chặt vạt áo mỗi khi nghe tiếng con út khóc đòi bú. Một buổi chiều, đứa con lớn thấy mẹ ngồi khóc đã chạy lại nắm tay mẹ hỏi: “Mẹ bị bệnh gì mà phải khóc mãi thế?”. Lợi nhìn con, giọng khản đặc: “Mẹ không sống lâu được nữa, con buồn không?”. Câu hỏi bỏ lửng giữa gian nhà, chị kéo con vào lòng, không nói thêm lời nào nữa.
Trong những ngày này, người chồng vừa chăm sóc ba đứa con, vừa âm thầm xoay xở tìm đường cứu vợ. Chị Lợi kể rằng anh thường đợi cho chị nằm yên trên giường rồi mới lẻn ra góc nhà ngồi một mình. Những đêm đó chị gần như mất ngủ triền miên nên đều nghe thấy tiếng chồng khóc thầm phía sau cánh cửa. Trước mặt gia đình và đồng nghiệp, anh quả quyết: “Dẫu có phải bán hết nhà cửa đất đai cũng phải đổi lấy việc vợ được hết bệnh”.
Thông qua sự giới thiệu của một người quen từng điều trị ung thư vòm họng thành công tại Singapore — người mà gia đình chị biết được ngay trong giai đoạn đầu điều trị tại Bệnh viện K Tân Triều — hai vợ chồng tìm thấy một hướng đi mới. Người này đã trực tiếp liên hệ và đặt lịch hẹn với bác sĩ tại Singapore cho gia đình chị. Con số kinh phí được phía bệnh viện nước ngoài thông báo cho một lộ trình sáu tháng — bao gồm chi phí điều trị, đi lại và tái khám — là khoảng 2 tỷ đồng.
Con số 2 tỷ đồng là một áp lực khổng lồ đối với một gia đình đã nhiều lần vỡ nợ kinh doanh. Việc thế chấp tài sản qua kênh ngân hàng chính thức trở nên phức tạp hơn vì vẫn còn nợ cũ, nên trong giai đoạn đầu, gia đình chủ yếu xoay xở qua vay mượn nội bộ và anh em hai bên. Ngôi nhà số 11 và những mảnh đất tích cóp cuối cùng cũng được rao bán để bù đắp khoản tiền khổng lồ ấy — tất cả đều diễn ra ngay từ những ngày đầu khi chị mới biết mình mắc bệnh. Trong căn nhà lúc đó, những xấp hồ sơ vay vốn được xếp cạnh hộ chiếu mới làm xong, sẵn sàng cho chuyến bay được ấn định với tâm thế “còn nước còn tát”.
Đứng thẳng giữa giông bão
Cánh cửa của những ngày đầu bước vào tu luyện không mở ra bằng sự thư thái tức thì mà bắt đầu bằng một cuộc giằng co vật lý khốc liệt ngay trên từng trang sách. Chị Lợi nhớ lại, khi vừa lật mở những dòng chữ đầu tiên, một cơn buồn ngủ đặc quánh ập đến, nặng nề đến mức đôi mi chị chực sụp xuống ngay lập tức. Thay vì nằm xuống, chị chọn cách đứng thẳng giữa gian nhà tại Quỳnh Văn để đọc. Suốt 10 ngày ròng rã, đôi chân chị đứng tựa vào cột nhà hoặc vách tường, tay giữ chặt cuốn sách, cứ hễ cơn buồn ngủ kéo đến là chị lại điều chỉnh tư thế để giữ cho tâm trí tỉnh táo. Chồng chị đứng từ xa quan sát, chứng kiến cảnh người vợ gầy yếu cứ đứng lặng lẽ hàng giờ đồng hồ dưới ánh đèn khuya, không nằm, không nghỉ, chỉ để đọc cho hết những dòng chữ trong tay.
Tuy nhiên, áp lực sinh tử không biến mất ngay lập tức. Trong tâm thế của một người mẹ có ba đứa con nhỏ — đứa út mới hai tháng tuổi, hai đứa lớn đang học lớp bốn và lớp một — nỗi sợ hãi về căn bệnh ung thư vòm họng giai đoạn ba đã di căn hạch vẫn còn đó. Chị Lợi chọn giải pháp vừa tập luyện vừa tuân thủ phác đồ điều trị y tế. Những hành lang của Bệnh viện K Tân Triều trở thành nơi chứng kiến sự tàn phá khắc nghiệt của hóa chất và tia xạ lên cơ thể chị. Sau khi trải qua hơn một đợt điều trị theo phác đồ, đặc biệt là trong hai tuần xạ trị liên tục, cân nặng của chị sụt giảm tới 16 kg.
Mỗi sáng, chị đối diện với chiếc gương phòng bệnh để nhìn thấy những mảng tóc rụng dần, vùng cổ nơi tia xạ đi qua bắt đầu biến sắc, từ đỏ ửng chuyển sang cháy sạm đen kịt và bong tróc. Tuyến nước bọt của chị hoàn toàn tê liệt, khiến miệng khô khốc và vị giác mất hẳn. Những chiếc răng vốn chắc khỏe nay bắt đầu lung lay; chị cảm nhận rõ sự rệu rã khi chỉ cần chạm nhẹ cũng thấy chúng chực rụng xuống. Trong cổ họng, đờm dãi kéo dài đặc quánh khiến mỗi nhịp thở hay lần nuốt đều trở thành một cuộc vật lộn. Chị Lợi kể lại, trong quá trình đó, bác sĩ điều trị từng nhận xét chị “giỏi” vì không phải dùng đến các loại thuốc tăng bạch cầu, tiểu cầu hay các túi đạm truyền và thuốc giảm đau như những bệnh nhân cùng phòng.
Phác đồ điều trị gồm sáu mũi hóa chất và 35 lần xạ trị. Chị Lợi thực hiện được năm mũi hóa chất và 29 lần xạ thì quyết định xin dừng. Khi bác sĩ hỏi lý do, chị nói mình thấy cơ thể đã khỏe mạnh trở lại và không cần tiếp tục nữa. Phía bệnh viện không đồng tình với quyết định này và không cấp lịch tái khám cho chị sau khi chị rời bệnh viện. Tuy nhiên, chị vẫn quyết định rời khỏi căn phòng bệnh ngột ngạt mùi hóa chất để trở về ngôi nhà số 11 Quỳnh Thạch — lúc này đã trở về gần trống rỗng sau những cuộc bán đất trả nợ từ những ngày đầu phát bệnh.
Dưới mái nhà Quỳnh Thạch, chị Lợi bắt đầu chuỗi ngày một mình quán xuyến việc nhà và chăm sóc ba đứa trẻ. Bước hồi phục đầu tiên đánh dấu sự chuyển biến của cơ thể diễn ra ngay bên bếp lửa. Dù mất hoàn toàn vị giác, chị bắt đầu nhận thấy cảm giác khô khốc trong cổ họng dịu đi, những cơn đau nhói khi nuốt giảm dần, cho phép chị có thể ăn được những muỗng cháo loãng đầu tiên mà không còn bị sặc vì đờm đặc. Chị bắt đầu tự tay giặt giũ đống quần áo của ba đứa con nhỏ, đôi bàn tay gầy gộc vốn run rẩy sau xạ trị nay đã có thể cầm chắc chiếc chậu nhựa, ánh mắt trở nên vui vẻ và bình thản hơn thay vì u uất như trước.
Những người hàng xóm đi ngang qua ngõ vẫn thường thấy người phụ nữ gầy gộc ấy lầm lũi xách xô quần áo ra sân hoặc bế đứa con nhỏ đi dạo lúc chiều tà. Vùng cổ chị vẫn còn dấu vết cháy sạm, nhưng nhịp sống của người mẹ trẻ đã bắt đầu nhịp nhàng trở lại giữa những lo toan cơm áo bình thường nhất của một gia đình nông thôn Nghệ An.
Hạt lạc và sự hồi sinh của tâm hồn
Cuối năm 2024, khi không khí Tết Nguyên đán năm 2025 bắt đầu nhen nhóm tại vùng quê Quỳnh Văn, gia đình chị Lợi bước vào một biến cố y khoa ngặt nghèo. Đứa con út mới 19 tháng tuổi xuất hiện các triệu chứng suy hô hấp, lịm dần đi sau hành trình qua bốn bệnh viện khác nhau mà không rõ căn nguyên. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, cháu bé rơi vào trạng thái hôn mê. Gia đình được bác sĩ thông báo về tình trạng nguy kịch và đề nghị chuẩn bị tâm lý cho tình huống xấu nhất vì các phương án điều trị hiện tại không mang lại phản hồi tích cực.
Trong khoảnh khắc đối diện với thông tin từ phòng trực, chị Lợi không còn rơi vào trạng thái hoảng loạn như lần nhận tin ung thư hai năm trước. Chị rà soát lại tỉ mỉ quá trình sinh hoạt của con và nhớ về chi tiết đĩa lạc cháu từng ăn từ hơn một tháng trước. Chị trao đổi với bác sĩ về nghi vấn hóc dị vật đường thở, một thông tin mà gia đình tin rằng đã bị bỏ sót trong các bước chẩn đoán trước đó. Dựa trên thông tin này, bác sĩ chỉ định ca phẫu thuật nội soi gắp dị vật nhưng kèm theo lời cảnh báo về rủi ro lớn đối với một bệnh nhi đang hôn mê.
Hai vợ chồng có đúng 5 phút ở góc hành lang bệnh viện để đưa ra quyết định sinh tử. Anh chồng, người từng âm thầm khóc một mình mỗi đêm khi vợ bạo bệnh, đứng lặng im bên vợ. Thay vì tranh luận, họ dành những phút ít ỏi đó để tĩnh tâm hướng về niềm tin vào Đại Pháp trước khi quay lại đặt bút ký vào giấy cam kết phẫu thuật. Ca mổ kết thúc khi bác sĩ mang mẩu hạt lạc nhỏ được gắp ra từ đường thở của bé để thông báo cho gia đình. Chị Lợi đón nhận mẩu lạc — thứ đã nằm sâu trong cơ thể con suốt một tháng rưỡi — bằng một cái gật đầu cảm ơn kíp mổ khi thấy con bắt đầu có những dấu hiệu hồi phục đầu tiên.
Sự chuyển hóa bên trong người phụ nữ này hiện rõ qua những hành động cụ thể sau khi trở về Quỳnh Thạch. Ngay từ khi mới phát bệnh và quyết định bước vào tu luyện, chị Lợi đã chủ động xử lý tất cả những gánh nặng tích lũy: bán những mảnh đất gia đình đang sở hữu để tất toán các khoản nợ cũ thay vì tìm cách trì hoãn. Với người từng lừa chị một số tiền lớn dẫn đến vụ kiện kéo dài không thành trước đây, chị không còn gửi đơn từ hay nhắc đến chuyện đòi nợ tại tòa. Một người bạn ghé thăm nhà đã nhận xét rằng khuôn mặt chị giờ đây nhẹ nhõm hơn; chị gặp lại người cũ chỉ chào hỏi bình thường, không còn nhắc lại những hận thù hay căng thẳng như trước.
Cũng ngay từ giai đoạn đầu ấy, khi bác xóm trưởng xã Quỳnh Văn vận động quyên góp và mang tiền ủng hộ đến tận nhà, chị Lợi đã từ chối và nói: “Gia đình cháu còn cố gắng xoay xở được, bác hãy dành suất này cho những người bế tắc hơn”. Khi biết bác xóm trưởng vì thương cảm đã lặng lẽ làm hồ sơ đưa gia đình vào danh sách hộ nghèo để được giảm chi phí bảo hiểm y tế, chị Lợi đã có hành động khiến cán bộ xã bất ngờ: ngay sau khi con xuất viện ổn định, chị đã xin trả lại và làm thủ tục ra khỏi danh sách hỗ trợ vì thấy mình vẫn còn khả năng lao động.
Tại ngôi nhà số 11 Quỳnh Thạch hôm nay, ngăn tủ vốn từng đầy ắp các loại thuốc điều trị ung thư và bệnh mãn tính nay đã trống rỗng. Suốt ba năm qua, gia đình chị không còn phải mua sắm thuốc men cho các đợt ốm thông thường hay chứng bệnh cũ. Buổi tối, căn nhà duy trì nhịp đọc sách Chuyển Pháp Luân giữa hai vợ chồng và các con lớn thay vì những tiếng than vãn về sức khỏe hay áp lực nợ nần.
Trong gian bếp chiều, chị Lợi lúi húi chuẩn bị bữa cơm, đôi tay thoăn thoắt nhặt rau bên bếp lửa. Chị thỉnh thoảng ngẩng lên nhìn đứa con út đang lẫm chẫm chạy đùa quanh sân, rồi lại tiếp tục công việc chuẩn bị mâm cơm cho cả nhà khi bóng nắng bắt đầu đổ dài trước hiên nhà.
