Dù Luật Đấu thầu đã mở rộng tiêu chí lựa chọn nhà thầu, hàng nghìn gói thầu công tại Việt Nam vẫn ưu tiên phương án “giá thấp nhất”. Nhưng sự tiết kiệm trước mắt này đang để lại không ít hệ lụy khi nhiều công trình nhanh chóng xuống cấp, đặt ra câu hỏi: Đã đến lúc thay đổi tư duy chọn thầu?
- Xuất nhập khẩu tăng vọt, Việt Nam xuất siêu hơn 10 tỷ USD sau 7 tháng
- Nhân sự toàn cầu: Tự tin nhưng không hài lòng – nghịch lý mới cho bài toán chiến lược nhân lực
- Đóng BHXH từ 2025: Tiền ăn trưa, xăng xe, điện thoại có phải tính vào lương? Doanh nghiệp cần lưu ý gì?
Đấu thầu giá thấp: Tiết kiệm trước mắt, rủi ro lâu dài
Trong đấu thầu công, đặc biệt là các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước, tiêu chí “giá thấp nhất” thường được xem là phương án tối ưu để tiết kiệm chi phí. Trên thực tế, nhiều đơn vị tổ chức đấu thầu vẫn nghiêng hẳn về lựa chọn nhà thầu có giá thấp nhất, bất kể các yếu tố khác như kinh nghiệm thi công, chất lượng vật tư, hay năng lực kỹ thuật.
Tuy nhiên, việc chọn giá rẻ đã và đang để lại nhiều hệ lụy. Nhiều công trình giao thông, trường học, bệnh viện xuống cấp chỉ sau một thời gian ngắn đưa vào sử dụng. Một số tuyến đường bị bong tróc, lún nứt; trạm y tế không đảm bảo điều kiện vệ sinh; thiết bị trường học hư hỏng chỉ sau vài năm – tất cả đều bắt nguồn từ việc thi công tiết giảm vật tư, cắt giảm nhân công, hoặc sử dụng nguyên vật liệu kém chất lượng.

Pháp luật đã quy định, nhưng thực thi còn hạn chế
Theo Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (có hiệu lực từ 1/1/2024), chủ đầu tư được lựa chọn phương pháp đánh giá hồ sơ dự thầu phù hợp với tính chất gói thầu, bao gồm: giá thấp nhất, giá đánh giá, kỹ thuật, kết hợp kỹ thuật và giá hoặc hiệu quả kinh tế. Đặc biệt với các dự án quan trọng, có yêu cầu kỹ thuật cao, luật khuyến khích áp dụng phương pháp tổng thể, đánh giá cả chi phí vòng đời, nhằm nâng cao chất lượng công trình và hiệu quả đầu tư dài hạn.
Tuy nhiên, trên thực tế, việc sử dụng các tiêu chí này vẫn còn khá hạn chế. Phần lớn các gói thầu nhỏ và trung bình – chiếm tỷ lệ áp đảo – vẫn chỉ xét chọn theo giá. Điều này vô hình trung tạo ra một “cuộc đua xuống đáy”, khi các nhà thầu cạnh tranh bằng cách hạ giá triệt để, chấp nhận lãi mỏng, thậm chí lỗ, để giành được hợp đồng – rồi sau đó tìm cách “bù” lại bằng cách rút bớt chất lượng hoặc phát sinh chi phí sau đấu thầu.

Góc nhìn từ doanh nghiệp: chất lượng bị đánh đổi
Nhiều nhà thầu uy tín cho rằng tiêu chí “giá thấp nhất” khiến họ không mặn mà với các gói thầu công. Một lãnh đạo doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội chia sẻ: “Chúng tôi đảm bảo chất lượng và tiến độ, nhưng khi nộp hồ sơ, lại bị loại vì giá không thấp bằng đơn vị khác – mà đơn vị đó sau đó thi công rất sơ sài, khiến công trình vừa bàn giao đã phải sửa chữa.”
Theo Hiệp hội Nhà thầu Xây dựng Việt Nam. Có không ít doanh nghiệp “chuyên săn” gói thầu giá rẻ. Sau đó thực hiện kiểu đối phó để cắt lỗ hoặc nhắm vào các phần phát sinh. Cách làm này không chỉ ảnh hưởng tới chất lượng công trình. Mà còn tạo ra môi trường cạnh tranh không lành mạnh.
Bài học từ quốc tế: Xét cả chi phí vòng đời công trình
Nhiều nước đã từ bỏ việc chỉ xét giá thấp nhất trong đấu thầu công. Thay vào đó, họ sử dụng tiêu chí “tổng chi phí vòng đời” (Life-cycle cost). Tính đến cả chi phí vận hành, bảo trì, thay thế sau khi công trình đưa vào sử dụng.
Tại Nhật Bản, việc lựa chọn nhà thầu không đơn thuần dựa vào giá mà xét cả năng lực kỹ thuật, lịch sử thực hiện dự án tương tự, cam kết chất lượng và khả năng bảo trì. Singapore cũng áp dụng phương thức đánh giá kết hợp (QCBS). Trong đó yếu tố kỹ thuật chiếm tỷ trọng lớn hơn yếu tố giá.
Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi mô hình này. Nhất là khi chúng ta đang hướng tới các công trình bền vững, tiết kiệm chi phí vận hành trong dài hạn.

Đề xuất chính sách: Thay đổi từ tư duy đến cơ chế
Để giảm thiểu tình trạng chọn giá rẻ nhưng “đắt giá” về hậu quả. Cần thay đổi đồng bộ cả về tư duy quản lý lẫn quy trình xét thầu. Một số đề xuất bao gồm:
- Ưu tiên tiêu chí kỹ thuật – hiệu quả kinh tế thay vì giá rẻ tuyệt đối. Đặc biệt với công trình dân sinh, y tế, giáo dục và hạ tầng kỹ thuật trọng yếu.
- Tăng trách nhiệm của chủ đầu tư, bên mời thầu trong việc lựa chọn nhà thầu và chịu trách nhiệm nếu lựa chọn sai gây thiệt hại cho nhà nước.
- Công khai kết quả lựa chọn nhà thầu và chất lượng thi công. Để tạo cơ chế giám sát từ báo chí và người dân.
- Tăng điều kiện về bảo hành, bảo trì và xử phạt nghiêm các trường hợp thi công kém chất lượng.
Tiết kiệm không chỉ là chi ít – mà là đầu tư đúng
Đấu thầu công không đơn thuần là chọn giá rẻ, mà là lựa chọn sự phát triển bền vững. Khi tiêu chí “thấp nhất” được đặt lên hàng đầu. Rất có thể cái giá phải trả lại là tuổi thọ công trình, sự an toàn của người dân. Và niềm tin vào hiệu quả chi tiêu công.
Đã đến lúc thay đổi tư duy: tiết kiệm không đồng nghĩa với rẻ. Mà là tối ưu hóa giá trị trong suốt vòng đời công trình. Đó mới là cách chi tiêu khôn ngoan của một nền quản trị hiện đại.
Và quan trọng hơn, người dân – những người thụ hưởng cuối cùng. Có quyền kỳ vọng rằng từng đồng ngân sách sẽ mang lại chất lượng sống thực sự. Chứ không phải những công trình chỉ “đẹp lúc bàn giao”.
Đấu thầu công đang đứng trước ngã rẽ. Chọn rẻ, hay chọn bền? Câu trả lời sẽ định hình chất lượng phát triển của cả một giai đoạn.















