Năm 1962, ở một ngõ phố nghèo tại Hải Phòng, cô bé Trần Thị Yên mới lên bảy đã phải cõng đứa em bốn tháng tuổi đi khắp xóm xin bú nhờ, khi mẹ mất và dòng sữa trong nhà cũng tắt theo. Hơn sáu mươi năm sau, người đàn bà ấy trở thành một cô giáo về hưu mang trong mình gần chục loại bệnh, từng nghĩ cuộc sống “chẳng có nghĩa lý gì”. Giữa hai điểm mốc đó là một hành trình dài của mồ côi, bạo hành gia đình, bệnh tật triền miên, và câu hỏi đeo đẳng suốt đời bà: làm sao để một người phụ nữ nhẫn nhịn đến kiệt cùng có thể tìm lại được bình yên, không phải bằng cách trốn chạy, mà bằng cách thay đổi chính mình từ bên trong.
Tuổi thơ cõng em qua những mùa khát sữa
Mẹ mất khi Yên vừa tròn bảy tuổi, để lại bốn đứa con cho người cha là giáo viên phổ thông một mình xoay xở. Ký ức tuổi thơ của bà không có trò chơi đồ hàng, chỉ có sức nặng của đứa em trên lưng và tiếng khóc ngặt nghẽo vì đói sữa. Ngày nào cũng vậy, đôi chân bé xíu của Yên liêu xiêu cõng em đi khắp xóm tìm bà con cho bú nhờ. Mỗi lần thấy bóng hai chị em từ xa, một bà hàng xóm lại vội đặt con mình xuống võng, chạy ra đỡ lấy đứa bé, lấy khăn lau nước mắt nước mũi cho cả hai rồi mới bế vào lòng cho bú, miệng xót xa: “Khổ thân các con…”.
Người cha một mình gánh bốn đứa con mồ côi bằng những giờ dạy tăng tiết miệt mài từ sáng đến tối mịt. Sau giờ học, Yên và anh trai không được chạy nhảy cùng bạn bè mà phải cặm cụi đan nan cót, nan quạt đến khuya dưới ánh đèn dầu, những nan tre sắc lẹm cứa vào đôi bàn tay trẻ con để kịp phiên chợ, kiếm thêm đồng nào hay đồng nấy phụ cha mua gạo. Ngoài giờ đan lát, anh em bà còn phải lên núi kiếm củi, chắt chiu từng cành khô giữ lửa cho gian bếp nhỏ.
Năm 1984, bà Yên kết hôn với ông Sánh, một người cũng mang vết sẹo mồ côi tương tự: mất mẹ năm 14 tuổi, một năm sau mất luôn cha vì nhiễm trùng sau ca đại phẫu. Hai người cùng cảnh ngộ dọn về ở nhờ trong khu tập thể của trường cấp hai Sao Đỏ, nơi bà công tác, với gia sản cưới vỏn vẹn một chiếc giường gỗ và hai chiếc xe đạp cũ. Ông Sánh khi đó là sĩ quan quân đội, từng dạy học trong quân ngũ và trực tiếp tham gia chiến trường chống Mỹ, thi thoảng mới có dịp nghỉ phép về thăm vợ con.
Năm 1989, ông rời quân ngũ, xin nghỉ chế độ một lần lấy tiền mua căn nhà ngói ba gian, rồi bắt tay làm cán bộ địa phương với sự nhanh nhẹn của một cựu sĩ quan, vừa việc làng vừa đỡ đần vợ con. Cuộc sống khó khăn nhưng bình yên, cho đến khi làn sóng kinh tế thị trường giữa những năm 1995 tràn vào các ngõ phố Hải Phòng.
Mong thoát cảnh túng thiếu, hai vợ chồng dồn hết tiền tiết kiệm, vay thêm ba triệu đồng của chú Luận là em rể, để mua một chiếc xe máy Dream Thái lùn màu mận chín, trị giá tới 34 triệu đồng cả đăng ký, một tài sản khổng lồ thời bấy giờ. Ông Sánh dùng chiếc xe để giao bia cho các đại lý. Nhưng chính những chuyến giao hàng ấy lại đưa ông đến gần hơn với bạn bè xã hội, để rồi những bữa cơm tối ấm cúng trong gia đình thưa dần, có khi cả tuần, có khi lâu hơn ông mới về nhà.
Khi tiếng xe Dream không còn là tín hiệu vui
Áp lực công việc nặng nhọc cộng với những cơn đau từ vết thương của một người thương binh bị ảnh hưởng thần kinh khiến tính khí ông Sánh ngày một nóng nảy. Chiếc xe Dream từng là niềm tự hào cả nhà giờ bám bụi, trầy xước, cũ đi trông thấy, còn ông thì đen sạm và gầy rộc. Rồi những đồng tiền giao bia không còn được mang về lo cho hai đứa con đang tuổi ăn học, thay vào đó ông quay sang đòi tiền vợ. Một lần bà Yên từ chối đưa tiền, ông không còn là người chồng chăm chỉ ngày nào mà quát tháo giận dữ. Sự xuất hiện của những người bạn lạ mặt, trong đó có một người phụ nữ ông đưa thẳng về nhà trước sự ngỡ ngàng của vợ con, đã xé toạc nốt sự bình yên cuối cùng còn sót lại trong căn nhà ngói ba gian. Hai đứa con nhỏ chỉ biết ôm lấy mẹ mà khóc: “Con sợ lắm mẹ ơi!”.
Bà Uyên, hàng xóm cạnh nhà, sang chơi với vẻ mặt buồn rầu, kể rằng ông Sánh dạo này ít về, hễ về là ầm ĩ cả xóm. Bà Yên cũng chỉ biết thở dài, đã bốn năm tháng nay mỗi bữa cơm ông về ăn cùng vợ con đều nặng nề, lạnh nhạt. Suốt từ năm 1996 đến đầu năm 1999, tiếng xe Dream xịch đỗ trước cửa mỗi lần ông về không còn là tín hiệu vui của gia đình, mà trở thành sự khởi đầu cho những trận dông bão.
Phía sau bục giảng là nước mắt
Trong quãng thời gian đó, ông Sánh không còn mang tiền về nuôi con mà quay sang đòi tiền vợ để tiêu xài, và mỗi lần bị từ chối, những trận lôi đình lại trút xuống căn nhà nhỏ. Khi bà không đưa tiền, ông cầm gậy, cầm dao đuổi bà chạy. Những lúc ấy, bà giáo Yên chỉ biết chạy về phía ngôi trường mình đang công tác mà không định hướng được mình sẽ đi đâu tiếp. Nếu ông vẫn còn ở nhà, bà phải dạt sang nhà bạn bè hoặc lánh tạm bên hàng xóm ngủ nhờ qua đêm.
Xung đột còn đánh thẳng vào danh dự nghề nghiệp của bà. Vào những ngày cuối học kỳ, khi bà mang cuốn sổ điểm của lớp về nhà cộng điểm, một loại hồ sơ pháp lý mà giáo viên phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trước nhà trường, ông Sánh đã thu giữ cuốn sổ này để buộc bà phải đưa tiền. Sự việc nghiêm trọng đến mức bà phải báo cáo với hiệu trưởng. Bà Nguyễn Thị Tuyền, hiệu trưởng nhà trường, vẫn nhớ mình đã trực tiếp đến nhà phân tích, khuyên ông Sánh nên tạo điều kiện để cô Yên hoàn thành nhiệm vụ, vì sổ điểm là hồ sơ pháp lý của nhà trường, và cuối cùng ông đã trả lại cuốn sổ.
Cô giáo Đồng Mỵ người cùng tổ chuyên môn, là nhân chứng hiếm hoi nhìn thấy sự đổ vỡ đằng sau vẻ ngoài của đồng nghiệp. Một buổi sáng mùa hè tháng Sáu nắng cháy, bà Yên xuất hiện trước hiên nhà cô Mỵ với gương mặt mệt mỏi, ánh mắt vô định, dắt xe vào rồi đổ gục xuống. Cô Mỵ vội pha nước chanh đường, lấy sữa cho bà uống để trấn tĩnh, rồi nghe bà dốc hết bầu tâm sự về việc bị chồng cầm dao gậy đe dọa, bắt đưa tiền. Cũng chính trong khoảnh khắc ấy, bà Yên thú nhận ý định dắt các con đi Thanh Hóa bỏ trốn, hoặc uống thuốc ngủ để “ngủ một mạch” cho quên hết sự đời.
Nỗi đau ấy phủ bóng lên đời sống của hai đứa con gái nhỏ. Những đêm bão bùng, ba mẹ con chỉ biết ôm nhau khóc trong góc nhà, việc học hành cũng vì thế mà không thể tập trung, tâm trí luôn bị xao nhãng bởi tiếng quát tháo và tiếng đổ vỡ. Đứa con út sau này khi vào đại học đã nói với mẹ một câu khiến bà thắt lòng: “Con sẽ học võ để bảo vệ mẹ!”.
Dù thực tế khắc nghiệt, mỗi khi đứng trước cửa lớp, bà Yên vẫn lặp lại một thao tác quen thuộc: dừng lại, hít thở thật sâu để kìm nén cảm xúc, rồi bước lên bục giảng với nụ cười chào học sinh, dồn toàn bộ tâm huyết vào bài giảng, không để ai biết mình đang bị bạo hành hay đau đớn ở đâu. Nhưng chỉ cần bước xuống văn phòng giờ giải lao, nhìn đồng nghiệp cười nói hạnh phúc, những giọt nước mắt lại âm thầm lăn trên gò má bà, kèm theo câu hỏi day dứt: sao các bạn đồng nghiệp hạnh phúc vậy mà mình lại cực khổ đến thế.
Bà tuyệt đối giữ kín chuyện này với anh em ruột ở xa, chỉ có bác Kỷ, anh rể họ từng công tác trong ngành giáo dục, biết chuyện và thường qua lại khuyên nhủ ông Sánh, động viên bà kiên nhẫn dạy học nuôi con. Cô giáo Mỵ cũng dặn đi dặn lại rằng tuyệt đối không được ly hôn, vì nếu ly hôn các con sẽ tan đàn xẻ nghé. Những lời khuyên chân tình ấy trở thành sợi dây níu giữ bà ở lại. Nhưng năm tháng “tự đi rồi tự về” của ông Sánh kéo dài đằng đẵng, không một bữa cơm ngon hay một đêm ngủ trọn vẹn, và sự nhẫn nhịn kéo dài đã âm thầm tàn phá cơ thể bà từ bên trong. Khi cầm tờ quyết định nghỉ hưu năm 2010, thay vì sự an nhàn chờ đợi, những cơn đau đầu chóng mặt khiến bà ngã bất tỉnh bắt đầu ập đến, báo hiệu một cơ thể đã kiệt quệ với gần chục loại bệnh tật chờ phát tác.
Khi thân thể trở thành một “bản đồ bệnh tật”
Năm 2010, bà Trần Thị Yên cầm trên tay tờ quyết định nghỉ hưu sau hơn ba mươi năm đứng lớp. Bà từng tự nhủ những ngày tháng nuốt nước mắt vào trong sẽ nhường chỗ cho sự an nhàn tuổi xế chiều, nhưng ngay khi áp lực công việc vừa buông xuống, cơ thể bà lại đổ sụp như một tòa nhà đã bị bào mòn móng từ lâu. Một buổi sáng, vừa bước chân xuống giường, đất trời bỗng quay cuồng tối sầm, bà ngã bất tỉnh ngay tại chỗ, nằm lịm trên nền đất lạnh mà không ai hay biết. Tỉnh dậy, bà thấy thân thể rã rời, xương khớp đau nhức như vừa trải qua một trận đòn roi, và từ một giáo viên năng nổ, giờ đây động đến việc gì cũng mệt, tim đập nhanh, hụt hơi dù chỉ là việc nội trợ đơn giản.
Hành trình tìm lại sức khỏe của bà trở thành chuỗi ngày dài quẩn quanh giữa bệnh viện và những túi thuốc, từ tuyến dưới ngược lên tuyến trên để chiếu chụp, siêu âm, nội soi. Nhiều lần đau đầu, đau nhức xương khớp, đau dạ dày, đại tràng, bà phải nằm viện điều trị, thấy đỡ thì bác sĩ cho về. Bản kết quả chẩn đoán chằng chịt các loại bệnh: đại tràng co thắt, dạ dày xung huyết, trào ngược, gai đôi đốt sống, thoái hóa đốt sống, loãng xương, huyết áp thấp, rối loạn tiền đình và mất ngủ kinh niên. Bà uống đủ từ thuốc Tây sang thuốc Nam, thuốc Bắc, nhưng tình trạng chỉ dừng ở mức “đâu đóng đấy”, hễ ngừng thuốc là các cơn đau lại quay về hành hạ.
Trong cơn bế tắc về thể chất, bà tìm đến nhiều phương pháp rèn luyện và tâm linh với hy vọng tìm thấy sự thanh thản. Bà Năm, chị dâu họ, cán bộ huyện đã nghỉ hưu, rủ lên chùa Côn Sơn quy y, hai ông bà cùng tham gia nhóm niệm Phật. Nghe lời giới thiệu của bà Bầu, một đồng nghiệp, bà lại chuyển sang học điện chẩn để chữa bệnh. Rồi đến chơi nhà ông Hồng, bạn ông Sánh, thấy bà gầy yếu hơn trước, ông Hồng khuyên hai ông bà học môn Thiền trường sinh, thế là cả hai cùng tham gia nhóm này, hằng ngày ngồi thiền rồi thi thoảng cùng nhóm đi hỗ trợ chữa bệnh cho người khác.
Thế nhưng bên trong ngôi nhà ở phường Chu Văn An vẫn có những ngày chưa yên ả. Vết thương cũ cùng ảnh hưởng thần kinh của người thương binh khiến ông Sánh vẫn phải đi viện và hay nóng nảy, những lời khó nghe lại làm bùng phát tổn thương mà bà đã cố công chôn giấu qua nhiều năm tháng. Đỉnh điểm là một buổi chiều muộn, khi chú em ông Sánh gọi điện nhờ ông đại diện đi thăm nhà trai của một đám cưới trong họ. Ông bảo mệt không đi được, để bà đi thay, nhưng khi bà giải thích rằng ông có mặt đại diện gia đình sẽ tốt hơn, cơn nóng nảy bất ngờ bùng lên, ông đứng bật dậy bê cả mâm cơm quăng thẳng ra sân, tiếng bát đĩa vỡ vụn cắt đứt sợi dây nhẫn nhịn cuối cùng của người giáo viên già. Bà thực sự bế tắc, nhìn thân hình gầy yếu của mình mà thấy cuộc sống chẳng có nghĩa lý gì.
Cơ duyên đổi đời và mùa quả ngọt sau dông bão
Tháng 9 năm 2020, giữa lúc ông Sánh phải nhập viện vì cơn đau tái phát, bà Yên ở nhà một mình với những cơn đau đầu và tình trạng mất ngủ kéo dài đến kiệt sức. Một buổi chiều mệt mỏi, bà lững thững sang nhà ông Hoàng Sinh, cựu cán bộ trường Đại học Sao Đỏ, cùng nhóm Thiền trường sinh cũ, chỉ để tìm người trò chuyện cho khuây khỏa. Tại hiên nhà người bạn, bà nhận thấy một sự thay đổi khó gọi tên qua thần thái của họ. Người bạn kể rằng từ đầu năm đã chuyển sang một môn tu luyện mới lấy nguyên lý Chân Thiện Nhẫn làm nền tảng, kết hợp đọc sách với tập năm bài công pháp. Cầm cuốn “Chuyển Pháp Luân” ông Sinh tặng, bà nhìn những dòng chữ đầu tiên với tâm thế giản đơn: tốt thế, mình cứ tu luyện xem sao. Bà bắt đầu đọc sách và tập công ngay trong những ngày đơn độc ấy.
Nhịp sinh hoạt của bà giáo thay đổi hoàn toàn. Mỗi sáng sớm khi thành phố còn chìm trong giấc ngủ, bà thức dậy lúc 3 giờ 30 để chuẩn bị, đúng 4 giờ kém 10 phút đã có mặt tại quảng trường thành phố, thực hiện những động tác nhẹ nhàng theo nhạc tập công. Tối đến bà dành thời gian đọc sách, ban ngày hễ rảnh việc nhà lại đem sách ra đọc. Bà thấy mình như được thức tỉnh trong từng trang sách, những điều vướng mắc bấy lâu, những nỗi khổ đau trong cuộc đời dần được giải đáp, và bà tìm thấy niềm vui thực sự trong cuộc sống.
Khi ông Sánh từ bệnh viện trở về, một thử thách nhỏ đã xảy ra ngay trong sinh hoạt hằng ngày. Ông vẫn giữ thói quen tối ngồi thiền, ngày đi đánh cờ, nhưng bắt đầu phàn nàn việc bà đọc sách buổi tối làm ánh đèn hắt vào phòng ngủ khiến ông không ngủ được, dù bà đã cẩn thận ngồi ở phòng khách và dùng chụp đèn che bớt ánh sáng. Thay vì phản kháng hay những giọt nước mắt thầm lặng như suốt mấy chục năm qua, lần này bà chọn cách đối đãi theo Chân Thiện Nhẫn, tập hướng nội, kiên nhẫn lắng nghe và đáp lại bằng thiện ý. Sự bao dung nhỏ bé ấy tạo ra một hiệu ứng không ngờ, những cơn nóng nảy của ông Sánh không còn bùng lên thành những trận lôi đình như trước, mọi việc trong nhà dần nhẹ nhàng hơn.
Sự thay đổi không chỉ dừng ở tâm tính. Sau hai tuần đọc sách và tập năm bài công pháp, bà đã có giấc ngủ ngon và bỏ hoàn toàn các loại thuốc. Con gái về chơi thấy mẹ khỏe hơn, da dẻ đẹp hơn trước, vẫn nhắc mẹ nên uống thuốc canxi, thuốc bổ não và đi khám dạ dày đại tràng, nhưng ông Sánh lại nói mẹ con thấy ngủ tốt, người không đau đớn gì thì thôi không cần đến viện nữa. Thực sự, chỉ sau một thời gian ngắn tu luyện, bà Yên thấy thân thể không còn bệnh tật, tâm an hòa, không còn lo sợ, cáu gắt hay oán hận.
Chứng kiến sự biến chuyển rõ rệt của vợ, đặc biệt là lần bà đi chợ bị xe máy tông ngã, phim chụp cho thấy xẹp đốt sống L5 do loãng xương, không thể phẫu thuật mà phải đeo đai cố định nằm bất động ba tháng, ông Sánh muốn đưa bà lên bệnh viện Việt Đức nhưng bà không đi. Nằm ở nhà, không ngồi dậy được, con gái phải phục vụ, bà vẫn mở đài nghe giảng Pháp mỗi ngày. Đến ngày thứ năm, nghe ông Sánh buông lời khó nghe về việc bắt người khác phục vụ, bà nghĩ mình là người tu luyện, không thể như thế được, rồi lặng lẽ kiên định tự ngồi dậy, lần theo giường, lần theo tường đi vệ sinh. Từ hôm đó bà tự làm mọi việc cá nhân và dần trở lại sinh hoạt bình thường. Cũng chính từ khoảnh khắc ấy, ông Sánh từ chỗ phàn nàn đã chuyển sang tò mò quan sát, rồi cuối cùng chính ông cũng bước vào tu luyện, thường kể lại với mọi người về sự phục hồi kỳ diệu của vợ như một cơ duyên đưa mình đến với con đường này.
Sự đổi thay của người chồng thương binh nóng nảy khiến bạn bè, họ hàng đều kinh ngạc. Anh Minh, người bạn đồng ngũ cũ, gặp lại không giấu được ngỡ ngàng khi thấy hai vợ chồng trẻ khỏe đẹp hơn xưa, nhớ lại ông Sánh trước đây nóng tính, suốt ngày đi viện, nay không còn phải đi viện mà hiền hòa như vậy thật đáng mừng. Về quê, cháu Văn Thư con cô Bồi cũng phải thốt lên hỏi mợ đã làm thế nào mà cậu thay đổi đến thế, đẹp ra cả tính tình. Cô giáo Đồng Mỵ, người từng chứng kiến những khoảnh khắc đen tối nhất của bà, khi gặp lại đã mừng rỡ nói rằng sự nhẫn chịu của bà cuối cùng đã được bù đắp xứng đáng.
Trong ngôi nhà ở phường Chu Văn An hôm nay, tiếng cười lại tràn ngập mỗi khi con cháu về tụ họp. Cô con gái út, người từng hứa học võ để bảo vệ mẹ, giờ không còn phải lo sợ cho mẹ nữa, còn cậu con rể mỗi lần về thăm đều khen bố mẹ trông khỏe đẹp hơn trước. Nhìn lại hành trình từ một đứa trẻ mồ côi mẹ năm bảy tuổi, qua những mùa khát sữa, những năm tháng bạo hành và bệnh tật, bà Yên khép lại câu chuyện của mình bằng một sự tự tại hiếm có, không còn oán hận hay đổ lỗi cho quá khứ.
Chiếc xe máy Dream Thái lùn màu mận chín vẫn đỗ ở góc nhà, không còn là phương tiện của những chuyến giao bia sa ngã hay khởi đầu của những trận dông bão năm nào, mà trở thành chứng nhân lặng lẽ cho điều mà chính bà giáo gọi là cuộc đời thứ hai của mình.
