Ông Thi có thói quen chạm tay vào tai phải khi nói chuyện. Không phải gãi, không phải ngứa — chỉ là một cử chỉ quen tay, kiểu như người ta hay vò gáy hoặc bấu ngón tay vào nhau khi đang nhớ điều gì đó từ rất lâu. Chiều hôm tôi đến, ông ngồi ở chiếc ghế sát cửa sổ, ánh nắng tháng tư đổ chéo qua tấm rèm vàng nhạt. Bên ngoài là con phố Chí Linh lao xao tiếng xe.
Ông Vũ Đức Thi, sinh năm 1958, về hưu sau mấy chục năm làm kỹ sư Nhiệt ở Nhà máy Nhiệt điện Phả Lại. Cái tên nhà máy ấy gắn với ông như một vết hằn — không hoàn toàn xấu, nhưng không bao giờ phai.
1982. Một tiếng “bộp”
Chàng thanh niên Thi hồi đó lặn xuống dưới dòng nước sâu gần nhà máy. Chuyện bình thường, trai tráng khỏe mạnh ai mà chẳng bơi lội. Nhưng lần đó ông lặn quá sâu, áp suất nước xé toạc màng nhĩ tai phải. Một tiếng bộp khô. Rồi im lặng ù ù trong đầu.
Ông không nhập viện ngay. Hồi đó cũng chẳng ai làm vậy. Cứ thế mà sống tiếp. “Nó thủng rồi thì thôi,” ông nói, nhún vai theo kiểu người đã kể chuyện này nhiều lần đến mức không còn thấy đáng kể nữa.
Nhưng tai thủng không phải điều duy nhất ông mang theo từ năm đó. Sau vết rách ấy là những cơn hắt hơi liên miên suốt hàng chục năm — viêm mũi dị ứng, ngày nào cũng Tifiy như ăn kẹo. Rồi đại tràng co thắt sau mỗi bữa cơm. Rồi lang ben loang trắng khắp bàn tay, cổ, bụng — không đau nhưng ông ghét nhìn vào. Sang tuổi 55, tiền đình bắt đầu hành. Đứng lên ngồi xuống đột ngột là thấy trời đất quay. Có lần ông bước ra sân thì chân không đi thẳng được nữa, cứ vẹo qua vẹo lại như người say.
Cơ thể như sắt, bệnh vẫn đến
Điều kỳ lạ là ông Thi không phải người lười biếng hay bỏ bê sức khỏe. Ngược lại, ông có lẽ là người chăm rèn luyện nhất khu phố. Hơn hai mươi năm, ông giữ một lịch tập cứng như thép: sáng sớm tạ tay một nghìn lần, chống đẩy hơn một trăm đến hai trăm cái, chạy bộ ba bốn cây số. Chiều tan ca là ra hồ bơi (hồ Thủy tinh). Mùa rét cũng không nghỉ, tắm nước lạnh như không. Cơ thể ông cứng đến mức người quen hay trêu là “sờ vào không thấy thịt”. Vậy mà bệnh vẫn đến.
Ông không hiểu tại sao. Tập thể dục mà sinh bệnh — không có sách vở nào giải thích được. Ông uống thuốc, bôi thuốc, đi khám, rồi lại uống thuốc. Cái vòng đó cứ lặp đi lặp lại cho đến khi ông mệt — không phải mệt thể xác mà mệt kiểu khác, kiểu mà người ta gọi là chán. “Thì cứ thế thôi, sinh lão bệnh tử mà,” ông kể, giọng không buồn cũng không chua chát, chỉ là bình, cái bình của người đã quyết định ngừng mong đợi.
Những năm tháng chuồng lợn và mái prô xi măng
Để hiểu cơn giận của ông Thi, có lẽ phải hiểu những năm 1986 trong khu tập thể nhà máy. Hồi đó ông vận hành hệ thống băng tải vận chuyển than — công việc nặng nhọc, ca kíp, bụi bặm quanh năm. Lương không đủ sống, gia đình phải nuôi thêm lợn, nấu rượu. Căn phòng được phân là mái prô xi măng thấp, nắng hè hầm hập, chuồng lợn sát vách nhà — mùi ám suốt ngày. Mỗi trận mưa lớn, nước tràn sân hòa cùng phân lợn, cả khu tập thể đều như vậy, không ai hơn ai.
Ông chuyển nhà năm sáu lần trong những năm đó — không phải vì thích, mà vì nhà tập thể phân theo kiểu “ai chạy được thì ở tốt”. Có lần ông chuẩn bị vào một căn, người phụ trách hành chính đã chuyển cho người khác trước khi ông kịp dọn đến. Ông đến cãi cũng chẳng được. Mãi đến năm 1994 gia đình ông mới làm được nhà riêng — “làm được một căn nhà cũng là hết sức cố gắng,” ông nói, không than vãn, chỉ là ghi nhận. Cuộc sống cứ thế nén lại trong người, năm này qua năm khác.
Ngôi nhà với những tiếng quát
Trong ngôi nhà Phả Lại hồi đó, có những buổi tối mà tiếng quát át cả tiếng tivi. Ông Thi không kể nhiều về chuyện này, chỉ nói ngắn: “Tôi nóng tính ghê gớm. Gia trưởng. Gì cũng muốn theo ý mình.” Tôi hỏi ông: “Ý bác là hay mắng con cái, hay cãi nhau với bà nhà?” Ông dừng lại một chút. “Ừ. Mà cũng chẳng cần lý do gì to. Bực bội trong người thì trút ra thôi.”
Những người làm việc với ông ở nhà máy không ai nói ông xấu tính. Nhưng ở nhà, ông trở thành một người mà vợ con cũng phải dè. Có lẽ sự đau đớn kéo dài quá lâu làm người ta thay đổi mà không hay — áp lực ca đêm, môi trường bụi bặm, những lần chuyển nhà không kịp thở, rồi bệnh tật chồng chất lên một cơ thể đã tưởng mình bất bại. Tất cả cứ nén lại, rồi bung ra theo chiều ngẫu nhiên nhất.
Cuốn sách nằm một năm
Năm 2015, em gái ông đến chơi, mang theo một cuốn sách — Chuyển Pháp Luân, của môn tu luyện Pháp Luân Đại Pháp. “Em nó nói hay lắm, tốt lắm,” ông kể, miệng hơi cười. “Tôi để cuốn sách nằm đó một năm.” Không phải ông khinh thường em gái hay không tin. Chỉ là ông đang ở cái trạng thái mà một cuốn sách, dù nói gì, cũng khó chui vào. Người ta phải thật sự trống rỗng thì mới chịu đọc những thứ mới.
Đến năm 2016, vì lý do gì ông không còn nhớ rõ, ông lấy cuốn sách ra đọc. “Đọc xong thì thấy hợp lý. Mình tu luyện thôi.” Câu đó ông nói gọn như vậy. Tôi không hỏi thêm vì cảm giác ông không có nhiều kịch tính hơn để kể — với ông, quyết định đó đơn giản là một bước đi, không phải một khoảnh khắc giác ngộ rực rỡ.
Khổ luyện lần hai: cái chân cứng như gỗ
Những tuần đầu luyện công, thứ khiến ông khổ nhất không phải chuyện bệnh tật mà là cái chân. Bài công pháp thứ năm yêu cầu ngồi song bàn — hai chân xếp chéo lên nhau. Với người luyện thể dục hai mươi năm, cơ bắp cứng như gỗ, tư thế đó là cực hình. Ông kéo chân lên, đau buốt đến mức phải hạ xuống ngay. Ngày hôm sau kéo lên lại, lại hạ xuống. Mười tháng như vậy.
Đến tháng thứ mười, ông kéo chân được lên song bàn nhưng chỉ chịu được vài phút. Ông đặt ra một mốc: ngồi đủ sáu mươi phút. Ba tháng sau mới làm được. Lần đầu đủ giờ, ông nhớ mình nhủ thầm: còn ba phút, cứ xem cái đau tệ nhất có chịu nổi không. Chịu được. Sau đó ông lên bảy mươi phút, tám mươi, chín mươi. Rồi hai tiếng rưỡi khi ngồi học sách. Tôi hỏi bây giờ ngồi có còn đau không. “Vẫn đau,” ông nói thản nhiên. “Nhưng không để ý nữa.”
Bệnh biến mất lúc nào không hay
Những thay đổi về thể xác đến không theo kiểu ông trông đợi. Không có buổi sáng nào ông thức dậy và thấy khỏe hoàn toàn. Không có khoảnh khắc nào ông nhận ra “ủa, hết bệnh rồi”. Nó cứ âm thầm: một ngày ông nhận ra mình không còn uống Tifiy, rồi nhận ra đại tràng không còn đau sau bữa cơm, rồi nhận ra mình đứng dậy mà không thấy chóng mặt nữa. Lang ben — thứ ông dùng hàng chục lọ thuốc bôi không khỏi — mờ dần rồi không còn thấy đâu.
Đến năm 2018, trong một lần khám định kỳ, bác sĩ nhìn vào tai phải của ông rồi hỏi lại: “Tai bác có bị chấn thương lúc trước không?” Màng nhĩ đang tự kéo lại. Năm 2019, tai phải của ông Thi — cái tai đã thủng từ năm 1982, suốt ba mươi bảy năm — lành hoàn toàn. “Bác sĩ cũng không giải thích được,” ông nói, không có giọng hào hứng hay tự hào, chỉ là ghi nhận sự thật. “Khôi phục lại hoàn toàn. Mình thấy kỳ diệu.”
Bốn mươi lăm ngày “vật vã”
Ông Thi kể về đợt đó không có vẻ gì là kể để gây ấn tượng. Chuyện xảy ra sau khi ông đã ngồi song bàn được chín mươi phút liên tiếp mấy buổi — cộng thêm một lần ngã xe trước đó. Đến ngày thứ ba, sau buổi ngồi xong, lưng bắt đầu khó chịu. Rồi nặng dần. Rồi đến mức không ngồi được, không nằm được theo ý muốn.
Bảy ngày đầu là tệ nhất. Ông nằm trên giường nhưng không tự lật mình được. Mỗi lần xoay người là một lần đau không chịu nổi — ông dùng đúng chữ đó, “như tra tấn”. Không tự tắm được, không tự vệ sinh được. Có lúc gắng ngồi dậy được thì ông tranh thủ luyện công ngay, rồi lại nằm xuống. Cứ như vậy từng ngày.
Dần dần ông nhích lên được, nhưng chân phải vẫn đau, đi phải nết chân, không cúi xuống được, người phải vẹo sang một bên mới bước. Tổng cộng bốn mươi lăm ngày thì ông mới đi lại bình thường, mới trở lại làm việc đều đặn được. Cái lưng vốn bị vẹo từ trước — sau đợt đó thẳng lại.
Bà vợ nói, ông chỉ gật
Câu chuyện mà vợ ông kể thêm, ông không chủ động đề cập. Bà nói: “Bây giờ ông ấy khác lắm. Trước hay cáu, bây giờ không còn thế nữa.” Ông ngồi cạnh, nghe bà nói, không phản bác cũng không có vẻ tự hào. Chỉ gật nhẹ, như người nhận một nhận xét mình đã biết từ lâu.
Tôi hỏi ông điều gì thay đổi trước — thân thể hay tính nết. Ông nghĩ một chút. “Tính nết thay đổi trước. Mà cũng chẳng biết lúc nào thay. Chỉ đến một ngày nhìn lại thì thấy mình khác.” Ông học cách không phải lúc nào cũng đúng, không phải lúc nào cũng cần thắng. Bát cơm khê thì ăn, không cần nhăn nhó. Con cái làm sai thì nói một lần, không cần hét. Nghe thì đơn giản. Nhưng với một người đàn ông đã sống gần sáu mươi năm theo kiểu khác, đó không phải điều nhỏ.
Cái lỗ thủng đã khép
Khi tôi chuẩn bị ra về, Chí Linh đã bắt đầu lên đèn. Ông Thi tiễn tôi ra cổng, bước đi thẳng, không còn cái dáng vẹo ông từng nhắc tới. Tôi nghĩ về điều ông nói lúc gần cuối buổi: “Bây giờ mình không nghĩ đến sức khỏe nữa. Chỉ nghĩ đến làm sao để tốt hơn thôi.” Không hẳn là câu nói của người đã giải quyết xong mọi thứ. Nhưng là câu nói của người đã ngừng đánh nhau với chính mình.
Phả Lại năm 1982, một tiếng bộp dưới nước làm thủng tai ông. Ba mươi bảy năm sau, cái lỗ ấy khép lại. Nhưng thứ thật sự cần thời gian dài hơn để hàn gắn — cái hay cáu, hay kiểm soát, hay trút bực bội lên người thân — cái đó không có bác sĩ nào vá được. Ông Thi tự vá. Chậm. Không hoàn hảo. Nhưng thiệt.
