Các nhà khoa học lý giải vì sao nhật thực và nguyệt thực thường đi theo cặp và hiếm khi xảy ra tách biệt trong các chu kỳ thiên văn hàng năm.
Sự thẳng hàng trong nhật thực và nguyệt thực
Theo các nghiên cứu thiên văn nhật thực và nguyệt thực không phải là những biến cố ngẫu nhiên đơn lẻ mà diễn ra theo chu kỳ. Chúng gần như luôn xuất hiện theo cặp trong một khoảng thời gian ngắn được gọi là mùa thiên thực. Mỗi năm Trái Đất thường trải qua hai mùa như vậy với thời gian mỗi đợt kéo dài từ một tháng đến hơn 30 ngày.
Cơ chế cốt lõi của hiện tượng này là sự thẳng hàng giữa Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời hay còn gọi là syzygy. Nhật thực chỉ có thể xảy ra vào kỳ trăng non khi Mặt Trăng nằm giữa Mặt Trời và hành tinh chúng ta. Ngược lại nguyệt thực chỉ xuất hiện vào kỳ trăng tròn khi Trái Đất nằm ở vị trí trung gian giữa hai thiên thể còn lại.
Sự thẳng hàng này phải diễn ra gần mặt phẳng hoàng đạo vốn là đường đi biểu kiến của Mặt Trời trên bầu trời. Khi các điều kiện này khớp nhau bóng của Mặt Trăng sẽ đổ xuống Trái Đất hoặc Mặt Trăng sẽ đi vào bóng của Trái Đất. Chính sự ràng buộc về vị trí không gian này đã tạo nên tính liên kết chặt chẽ giữa hai loại thiên thực khác nhau.
Độ nghiêng quỹ đạo và các điểm nút
Nhiều người thắc mắc tại sao thiên thực không xảy ra hàng tháng dù trăng non và trăng tròn xuất hiện định kỳ mỗi 29,5 ngày. Câu trả lời nằm ở việc quỹ đạo của Mặt Trăng nghiêng khoảng 5 độ so với mặt phẳng hoàng đạo của Trái Đất. Do độ nghiêng này nên hầu hết các lần trăng non hoặc trăng tròn đều đi lệch lên trên hoặc xuống dưới vùng bóng tối.
Để hiện tượng này xảy ra Mặt Trăng phải đi qua hai điểm vô hình trong không gian gọi là các nút Mặt Trăng. Đây là nơi mà quỹ đạo nghiêng của vệ tinh tự nhiên này cắt qua mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời. Chỉ khi Mặt Trời tiến gần đến các điểm nút này thì các điều kiện hình học mới đủ thuận lợi để tạo ra thiên thực.
Khi mùa thiên thực bắt đầu các điểm nút đóng vai trò như những cánh cổng cho phép bóng tối được đổ xuống. Các điểm nút này không đứng yên mà di chuyển lùi dần về phía tây khoảng 19,3 độ mỗi năm theo tính toán của NASA. Điều này giải thích tại sao thời gian diễn ra các mùa thiên thực luôn thay đổi và dịch chuyển sớm hơn qua từng năm.
Lịch trình nhật thực và nguyệt thực năm 2026
Trong mỗi mùa thiên thực việc xảy ra một cặp hiện tượng đối nghịch là điều gần như chắc chắn sẽ diễn ra. Khi trăng non tạo ra nhật thực ở một điểm nút thì khoảng hai tuần sau trăng tròn tại nút đối diện sẽ gây ra nguyệt thực. Thứ tự này có thể đảo ngược tùy theo thời điểm bắt đầu của mùa và đôi khi có thể có ba lần thiên thực.
Năm 2026 sẽ chứng kiến hai mùa thiên thực rõ rệt bắt đầu từ giữa tháng 2 với nhật thực hình khuyên. Sự kiện ngày 17/2 này sẽ tạo ra một vòng lửa trên bầu trời châu Nam Cực và một phần Nam Mỹ. Tiếp nối chu kỳ đó là nguyệt thực toàn phần vào ngày 3/3 khi Mặt Trăng chuyển sang màu đỏ rực trong gần một giờ đồng hồ.
Mùa thứ hai của năm sẽ khởi động vào ngày 12/8 với nhật thực toàn phần đi qua khu vực Bắc Âu và Tây Ban Nha. Kết thúc năm thiên văn sẽ là hiện tượng nguyệt thực một phần vào ngày 28/8 quan sát được tại nhiều châu lục. Những dữ liệu này cho thấy tính ổn định và có thể dự đoán chính xác của các hiện tượng thiên văn kỳ thú này.
Theo: VnExpress
