Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước TP.HCM và dấu ấn kiến trúc sư Nhà thờ Đức Bà

Tọa lạc bên bờ sông Bến Nghé, tòa nhà Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2 là một trong những công trình tài chính cổ kính nhất TP.HCM. Ít ai biết, dấu ấn ban đầu của công trình này gắn với kiến trúc sư thiết kế Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn.

Bối cảnh quy hoạch Sài Gòn và sự ra đời Ngân hàng Đông Dương

Sau khi Pháp chiếm Sài Gòn năm 1859 và đồn Chí Hòa năm 1861, chính quyền thuộc địa bắt đầu xây dựng một đô thị mới theo mô hình châu Âu. Năm 1862, Phó Đô đốc Louis Adolphe Bonard phê duyệt bản quy hoạch “Projet de Ville de 500 000 âmes à Saigon” do Đại tá công binh Lucien Florent Paul Coffyn soạn thảo. Bản đồ này đặt nền móng cho cấu trúc ô bàn cờ và trung tâm hành chính – thương mại của thành phố.

Khu vực ven sông Bến Nghé được quy hoạch làm trung tâm giao thương. Đây là nơi tàu viễn dương cập cảng, hàng hóa và vàng bạc được bốc dỡ trực tiếp. Vị trí này sau đó trở thành đất xây dựng trụ sở chi nhánh Ngân hàng Đông Dương tại Sài Gòn, một thiết chế tài chính quan trọng của Pháp ở Đông Dương.

Ngân hàng Đông Dương được thành lập tại Pháp năm 1875. Cùng năm, chi nhánh tại Sài Gòn ra đời, đặt nền móng cho hệ thống tài chính thuộc địa. Đến năm 1878, trụ sở đầu tiên được xây dựng trên khu đất trước mặt sông Bến Nghé, giữa các tuyến đường nay là Pasteur, Hàm Nghi và Hồ Tùng Mậu.

Dấu ấn kiến trúc sư xây Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn

Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước TP.HCM — Ngân hàng Quốc gia Việt Nam tại Sài Gòn nhìn từ cầu Mống năm 1967.
Nguồn: Ron Ryan. (Ảnh chụp màn hình báo Thanh Niên)

Kiến trúc sư của trụ sở Ngân hàng Đông Dương năm 1878 là Achille-Antoine Ginain. Ông từng giữ vị trí kiến trúc sư của Bộ Thuộc địa Pháp và là kiến trúc sư chính của Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn. Việc Ginain tham gia thiết kế cho thấy tầm quan trọng của công trình này trong chiến lược tài chính và biểu tượng quyền lực của chính quyền thuộc địa.

Trong bối cảnh Sài Gòn cuối thế kỷ 19, các công trình lớn không chỉ phục vụ chức năng hành chính mà còn thể hiện vị thế chính trị. Ngân hàng Đông Dương được đặt ở vị trí chiến lược sát cảng, nơi mọi giao dịch thương mại quốc tế diễn ra. Kiến trúc của tòa nhà vì thế phải thể hiện sự vững chắc, uy nghi và bền bỉ.

Sự song hành giữa Nhà thờ Đức Bà và trụ sở ngân hàng phản ánh tư duy quy hoạch đồng bộ. Một bên là biểu tượng tôn giáo, một bên là trung tâm tài chính. Cả hai góp phần định hình diện mạo đô thị Sài Gòn cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Tòa nhà Art Deco năm 1931 và biểu tượng quyền lực tài chính

Đầu thế kỷ 20, Ngân hàng Đông Dương phát triển mạnh và mở rộng mạng lưới khắp Đông Dương. Nhu cầu xây dựng một trụ sở mới tại Sài Gòn được đặt ra nhằm khẳng định vị thế toàn cầu của ngân hàng này. Năm 1924, kiến trúc sư Félix Dumail được giao thiết kế công trình mới trên khu đất hợp nhất giữa bốn tuyến đường khi đó là Quai de Belgique, Pellerin, Lefebvre và Chaigneau.

Félix Dumail là kiến trúc sư nổi tiếng trong hệ thống Ngân hàng Đông Dương và nhiều dự án hạ tầng tại Pháp. Ông cộng tác với Jean Hébrard, em trai của kiến trúc sư – đô thị gia Ernest Hébrard, nhân vật có ảnh hưởng lớn đến quy hoạch Đông Dương thời bấy giờ.

Tòa nhà mới được thiết kế theo phong cách Art Deco, xu hướng nổi bật của thập niên 1920 – 1930. Các mảng khối mạnh mẽ, hình học rõ ràng và chi tiết trang trí tiết chế tạo nên vẻ hiện đại nhưng vẫn trang trọng. Một số họa tiết hoa sen, chim thần Garuda và rắn thần Naga cách điệu được lấy cảm hứng từ nghệ thuật Khmer, tạo sự giao thoa văn hóa.

Công trình được xây dựng từ mùa thu năm 1928 đến mùa xuân năm 1930 và khánh thành năm 1931. Hãng thầu Brossard et Mopin, một trong những hãng lớn nhất Đông Dương lúc bấy giờ, đảm nhận thi công. Tòa nhà nhanh chóng trở thành điểm nhấn kiến trúc trên bến sông, nổi bật trước cầu Messageries Maritimes, nay là cầu Mống.

Hành trình đổi tên và giá trị di sản hôm nay

Sau năm 1953, các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam bị giải thể. Từ năm 1955, trụ sở cũ được giao cho Ngân hàng Quốc gia tại Sài Gòn. Cũng từ thời điểm này, các tuyến đường xung quanh được đổi tên thành Bến Chương Dương, Tôn Thất Đạm, Pasteur và Nguyễn Công Trứ.

Sau năm 1975, công trình trở thành trụ sở Ngân hàng Nhà nước tại TP.HCM, nay là Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2. Trong quá trình sử dụng, tòa nhà có một số lần sửa chữa nội thất và cơi lầu, nhưng tổng thể kiến trúc vẫn giữ được hình thái chính của giai đoạn 1931.

Giữa trung tâm đô thị hiện đại với cao ốc kính thép, tòa nhà vẫn nổi bật với vẻ trầm mặc và bề dày lịch sử gần 150 năm tính từ trụ sở đầu tiên năm 1878. Công trình không chỉ là nơi thực thi chính sách tiền tệ mà còn là chứng tích sống động của lịch sử quy hoạch Sài Gòn, của giai đoạn thuộc địa và những biến chuyển qua nhiều thể chế.

Dấu ấn của kiến trúc sư xây Nhà thờ Đức Bà, cùng phong cách Art Deco đặc trưng, đã tạo nên một di sản kiến trúc độc đáo. Tòa nhà Ngân hàng Nhà nước TP.HCM vì thế không đơn thuần là công trình tài chính, mà là một phần ký ức đô thị, gắn liền với hành trình phát triển của thành phố bên sông Bến Nghé.

Theo: Báo Thanh Niên